Năm 2020, Adam Mackay bỏ công việc logistics đã gắn bó 6 năm vì mức lương mãi không vượt qua 30.000 bảng mỗi năm. Anh đánh cược tương lai vào Công nghệ thông tin (IT) – lĩnh vực khi ấy được ví là “vua của mọi nghề” với lời hứa hẹn về mức thu nhập khủng và cơ hội việc làm bất tận.

Adam đăng ký học văn bằng hai, sau đó học tiếp lên thạc sĩ. Để trang trải, anh chấp nhận khoản nợ sinh viên lên tới 90.000 bảng Anh. Tốt nghiệp loại xuất sắc, Adam tự tin đi tìm việc. Nhưng thực tế là một gáo nước lạnh.

Suốt hai tháng làm luận văn, mỗi tuần anh gửi đi 40 hồ sơ. Kết quả trả về là không một lời hồi âm, không một cuộc phỏng vấn.

Cùng cảnh ngộ, Joseph, 23 tuổi, tốt nghiệp thủ khoa ngành IT cũng nhanh chóng vỡ mộng. Nộp hơn 100 hồ sơ cho các vị trí lập trình viên, anh chỉ nhận được hai cuộc gọi phản hồi. “Tôi từng nghĩ thành tích học tập xuất sắc sẽ là tấm vé thông hành hạng nhất, nhưng thực tế không phải vậy”, Joseph chua chát.

Câu chuyện của Adam và Joseph là minh chứng cho sự đảo chiều của ngành công nghệ tại Anh. “Cánh cửa vàng” từng mở toang chào đón sinh viên mới ra trường nay đã khép.

Dữ liệu từ nền tảng tuyển dụng Welcome to the Jungle năm 2025 chỉ ra rằng, số lượng vị trí tuyển dụng kỹ sư phần mềm cấp thấp (junior) đã giảm 40% so với đầu năm 2023. Báo cáo của Cơ quan Thống kê Giáo dục Đại học Anh (HESA) cũng ghi nhận một thực tế buồn: sinh viên CNTT hiện có tỷ lệ thất nghiệp cao nhất trong tất cả các ngành đào tạo sau 15 tháng tốt nghiệp.

Rashik Parmar, cựu giám đốc điều hành IBM và cố vấn tại Đại học Leeds, cho biết ông thường xuyên nhận được những cuộc gọi cầu cứu từ phụ huynh và sinh viên mới ra trường. “Thị trường đang cực kỳ khắc nghiệt ở đầu vào,” ông nhận định. Số lượng tin tuyển dụng cho nhân sự cấp cao (senior) hiện nhiều gấp 4 lần so với vị trí cho người mới, tạo ra một “nút thắt cổ chai” ngăn cản người trẻ bước chân vào nghề.

Nguyên nhân của sự suy thoái này đến từ ba phía. Thứ nhất, để cắt giảm chi phí, các công ty công nghệ đã chuyển các công việc lập trình cơ bản sang các nước có nhân công rẻ hơn. Thứ hai, làn sóng sa thải toàn cầu năm 2025 khiến 250.000 nhân sự IT mất việc, đẩy sinh viên mới ra trường vào thế phải cạnh tranh trực tiếp với những “lão làng” đang khát việc.

Cuối cùng và quan trọng nhất là sự trỗi dậy của Trí tuệ nhân tạo (AI). Microsoft thừa nhận khoảng 30% mã phần mềm của họ hiện do AI viết. Những công việc lặp đi lặp lại – vốn là nơi để thực tập sinh tích lũy kinh nghiệm – nay đã được máy móc đảm nhiệm hoàn hảo.

Trước áp lực cơm áo, nhiều giấc mơ công nghệ đành phải rẽ ngang. Adam Mackay đang cân nhắc chuyển sang đi dạy, bởi anh tin rằng giáo dục là lĩnh vực hiếm hoi AI chưa thể thay thế ngay lập tức.

Còn Joseph, sau nhiều tháng chật vật, cuối cùng cũng tìm được một vị trí cấp thấp nhờ mối quan hệ người quen giới thiệu. “IT không còn là tấm vé vàng nữa. Giờ đây, quan hệ cá nhân và kinh nghiệm thực chiến mới là thứ quyết định,” anh kết luận.

Không nằm ngoài quỹ đạo chung của thế giới, thị trường IT Việt Nam cũng đang trải qua giai đoạn “mùa đông” chưa từng có. Báo cáo của VietnamWorks cuối năm 2024 cho biết 60% nhân sự IT bị sa thải vẫn chưa tìm được việc làm mới sau một năm. Điều này cho thấy IT không còn là “vùng đất hứa” dễ dàng dung nạp mọi trình độ như trước.

Theo các chuyên gia nhân sự, làn sóng cắt giảm nhân sự IT tại Việt Nam diễn ra âm thầm hơn dưới danh nghĩa “tái cơ cấu”. Báo cáo của trang tìm kiếm việc làm ITviec cho biết tỷ lệ doanh nghiệp có kế hoạch mở rộng nhân sự IT trong nửa đầu năm 2025 xuống mức 60%, thấp kỷ lục trong nhiều năm trở lại đây. Gần 40% doanh nghiệp chọn phương án “đóng băng” tuyển dụng hoặc cắt giảm biên chế để tối ưu chi phí.

Trong thị trường lao động ngành IT đang diễn ra nghịch lý “vừa thừa, vừa thiếu”. Nhóm junior (nhân sự chỉ có kỹ năng cơ bản hoặc coding đơn thuần) chật vật tìm việc. Trong khi đó nhóm nhân sự chất lượng cao (senior, expert) trong các lĩnh vực mới như AI (trí tuệ nhân tạo), Big Data (dữ liệu lớn), Cloud (điện toán đám mây) và Cybersecurity (an ninh mạng) được săn đón gắt gao. Báo cáo từ TopDev chỉ ra rằng Việt Nam cần bổ sung hàng trăm nghìn nhân lực số chất lượng cao và các doanh nghiệp sẵn sàng trả mức lương cao hơn 10-20% cho các vị trí liên quan đến AI.

Trong lĩnh vực IT ở Việt Nam, trước đây kỹ năng ngoại ngữ chỉ là điểm cộng, nay đã trở thành tiêu chí sống còn. Với xu hướng các công ty chuyển dịch sang mô hình làm việc toàn cầu hoặc nhận dự án từ nước ngoài (outsourcing) để sinh tồn, lập trình viên không biết tiếng Anh gần như mất đi 50% cơ hội việc làm, bất kể kỹ năng chuyên môn tốt đến đâu.

Ngọc Ngân (Theo Telegraph, Wired, WSJ)