Trong văn hóa tín ngưỡng của người Việt, gà trống là lễ vật không thể thiếu trên mâm cỗ. Tuy nhiên, nhiều gia đình trẻ hiện nay băn khoăn liệu có thể thay thế bằng các loại thịt khác hoặc chặt nhỏ gà cho tiện lợi hay không.

Thạc sĩ Việt Nam học Trần Thị Kim Hoa giải thích vấn đề này dưới góc độ văn hóa và tín ngưỡng.

Biểu tượng của mặt trời

Xuất phát từ văn minh lúa nước, khi chưa có đồng hồ, con người phụ thuộc vào tiếng gà gáy để định thời gian. Gà trống gáy sáng báo hiệu bình minh, gọi mặt trời thức dậy và xua tan bóng tối. “Trong tín ngưỡng, gà trống mang tính Dương, tượng trưng cho sự sống và sinh khí. Cúng gà trống đêm Giao thừa mang ý nghĩa ‘gọi ngày mới’, cầu mong một năm hanh thông, xua đuổi tà ma”, bà Hoa lý giải.

Do đó, gà cúng khác với gà thực phẩm. Gà để ăn chỉ cần ngon, nhưng gà cúng là “ngôn ngữ” giao tiếp với thần linh, tổ tiên nên đòi hỏi sự trang trọng. Tiêu chuẩn chọn gà cúng thường khắt khe: mào đỏ tươi, chân vàng, ức đầy, chưa đạp mái để thể hiện sự thanh khiết và thành kính.

Tại sao nên cúng nguyên con?

Về hình thức, chuyên gia khuyên nên cúng gà nguyên con, đặc biệt trong các nghi lễ lớn vì hai lý do:

Tính toàn vẹn: Gà nguyên con tượng trưng cho sự trọn vẹn, “đầu xuôi đuôi lọt”.

Tính thẩm mỹ: Gà luộc khéo thường được buộc kiểu “cánh tiên” (đầu ngẩng cao, hai cánh chắp lại như đang bay). Đặc biệt, mỏ gà thường cài một bông hoa hồng đỏ. Theo quan niệm dân gian, màu đỏ rực rỡ tượng trưng cho vận đỏ, sự may mắn; hình ảnh gà ngậm hoa biểu thị cho việc “báo tin vui” (báo hỷ) đến gia chủ trong ngày đầu năm.

Đặt gà quay đầu hướng nào?

Về hướng đặt gà, chuyên gia lưu ý sự khác biệt giữa các nghi lễ để tránh phạm kỵ:

Cúng Giao thừa (ngoài trời): Nên đặt gà quay đầu ra đường. Dân gian quan niệm đây là lúc đón quan Hành khiển mới đi qua, gà quay ra để “gọi mặt trời”, đón sinh khí và tiễn quan quân năm cũ, đón quan quân năm mới.

Cúng gia tiên (trong nhà): Nên đặt gà quay đầu về phía bát hương (tư thế chầu tổ tiên) để thể hiện sự tôn kính, hiếu nghĩa. Gia chủ nên tránh đặt gà quay đầu ra cửa chính vì quan niệm đó là thế gà “đi mất”, mang theo tài lộc ra khỏi nhà.

Khi nào được cúng gà chặt miếng?

Việc chặt gà thành miếng vẫn được chấp nhận trong các trường hợp: cúng lễ mặn thường ngày (không phải lễ trọng, Giao thừa), cúng gà mái, hoặc khi mâm cỗ quá đầy không đủ diện tích bày biện.

Tuy nhiên, bà Hoa lưu ý dù bày theo cách nào, yếu tố cốt lõi vẫn là sự chỉn chu. Nếu chặt miếng, đĩa gà cần được xếp gọn gàng, đầy đặn, tránh lộn xộn. Lễ vật cốt ở lòng thành, sự hòa thuận của con cháu mới là điều quan trọng nhất để tổ tiên chứng giám.

Bảo Nhiên