Vụ bé gái 4 tuổi ở phường Phú Diễn, Hà Nội tử vong hôm 6/5 do cha dượng và mẹ ruột bạo hành khiến nhiều người đặt câu hỏi về trách nhiệm của cộng đồng. Trước đó, hàng xóm cho biết thường nghe tiếng khóc thét mỗi tối nhưng không can thiệp vì nghĩ sự việc chưa nghiêm trọng.

Dưới các bài viết về sự việc trên VnExpress, nhiều độc giả thừa nhận từng chọn im lặng khi thấy dấu hiệu bạo hành vì e ngại “mang vạ vào thân”.

Tiến sĩ Đặng Hoàng Ngân, chuyên gia tâm lý học phát triển trẻ em và thanh thiếu niên, ở Kanagawa, Nhật Bản cho rằng sự im lặng của đám đông xuất phát từ khoảng trống của hệ thống bảo vệ trẻ em.

Theo bà Ngân, nhiều người dân chưa quen với Tổng đài bảo vệ trẻ em 111 hoặc thiếu niềm tin vào việc bảo mật danh tính người báo tin. Người hàng xóm có thể ngại xen vào chuyện của nhà người khác, nhất là những nhà hành xử hung hãn. “Đừng chỉ trách hàng xóm khi trẻ bị bạo hành. Nếu chỉ dựa vào ý thức của từng người dân, khó tạo ra mạng lưới bảo vệ trẻ em bền vững”, bà nói.

Để giải quyết tận gốc rễ, bà Ngân dẫn chứng mô hình tại Nhật Bản. Quốc gia này không đặt trọng tâm vào việc xử lý hậu quả, mà ưu tiên phát hiện nguy cơ và can thiệp sớm.

Nhật Bản xây dựng mạng lưới giám sát chéo, quy trách nhiệm cho giáo viên, bác sĩ, hộ sinh, nhân viên phúc lợi và chính quyền địa phương. Khi giáo viên phát hiện học sinh có vết bầm tím lặp lại, hoặc bác sĩ thấy dấu hiệu thương tích bất thường mà người chăm sóc không thể giải thích hợp lý, họ có quyền báo cáo nghi ngờ bạo hành. Trong một số trường hợp, trẻ được tách khỏi gia đình tạm thời để xác minh.

“Nhật Bản chấp nhận khả năng cảnh báo nhầm, nhưng ưu tiên sự an toàn của trẻ ở mức cao nhất”, chuyên gia cho biết.

Để tránh quy chụp, mọi nghi vấn được đối chiếu với “Sổ tay mẹ và bé” – tài liệu lưu trữ toàn bộ lịch sử y tế, tiêm chủng và phát triển của trẻ em Nhật Bản từ sơ sinh đến 6 tuổi. Hệ thống phân định rõ rệt giữa việc trẻ bị thương do phụ huynh bất cẩn trong khoảnh khắc với tình trạng bỏ bê, bạo hành kéo dài.

Đặc biệt, Nhật Bản sử dụng các chuyến thăm nhà chủ động làm “công cụ phòng ngừa”. Tại tỉnh Kanagawa, hộ sinh, bác sĩ hoặc cán bộ phúc lợi đến tận nhà kiểm tra sức khỏe và môi trường nuôi dưỡng theo các mốc phát triển của trẻ, bắt đầu từ hai tháng tuổi. Việc này được thực hiện ngay cả khi phụ huynh không đăng ký.

Nhân sự chuyên môn sẽ kiểm tra cân nặng, vòng đầu, quan sát dấu hiệu bất thường trên cơ thể trẻ và môi trường sống. Họ cũng đặt nhiều câu hỏi cụ thể như ai ngủ cùng em bé, cha mẹ có thay phiên chăm sóc con hay không, người mẹ có thời gian nghỉ ngơi hay ra ngoài thư giãn không. Những chuyến thăm này không phải để “kiểm tra”, mà để hỗ trợ cha mẹ trước khi khủng hoảng xảy ra.

Ngoài trò chuyện, các chuyên gia cũng quan sát những dấu hiệu khó che giấu như mùi thuốc lá trong nhà, ánh mắt của cha mẹ, cách đáp ứng nhu cầu của trẻ hay bầu không khí trong gia đình. Những tín hiệu này có thể dẫn tới hỗ trợ ngay lập tức hoặc được ghi nhận để theo dõi sát hơn.

Song song đó, các địa phương cung cấp mạng lưới hỗ trợ gồm lớp kỹ năng làm cha mẹ, đường dây nóng giảm áp lực sau sinh và dịch vụ giữ trẻ khẩn cấp. “Không ai tự nhiên biết cách làm cha mẹ”, bà Ngân nói. “Có người đang cố gắng hết sức nhưng vẫn kiệt quệ. Có người bước vào vai trò cha mẹ khi bản thân còn đầy tổn thương và áp lực. Nếu được hỗ trợ sớm, nhiều hành vi bạo lực có thể được ngăn chặn trước khi trở thành bi kịch”.

Đánh giá về hệ thống của Việt Nam, bà Ngân xem việc bổ sung nhân viên công tác xã hội và nhà tâm lý lâm sàng tại các trạm y tế cơ sở thời gian qua là một bước tiến. Tuy nhiên, chuyên gia lưu ý các đơn vị này cần chủ động tiếp cận các gia đình có trẻ nhỏ thay vì chờ đợi sự chủ động từ người dân.

“Khi đó, không chỉ trẻ em được bảo vệ sớm hơn mà nhiều cha mẹ cũng có cơ hội được giúp đỡ trước khi áp lực biến thành điều gây đau đớn cho con cái”, bà nói.

Phạm Nga