Tại hội nghị triển khai nghị định thư với bưởi và chanh tươi ở TP HCM sáng 14/5, Thứ trưởng Nông nghiệp và Môi trường Hoàng Trung chia sẻ nỗi trăn trở về năng lực kiểm nghiệm và hiệu quả quản lý mã số vùng trồng – hai nút thắt của hệ thống quản lý xuất khẩu nông sản hiện tại.

Theo ông, các vướng mắc trong thủ tục cấp phép phòng kiểm nghiệm, cùng tình trạng quá tải kiểm định và cảnh báo tồn dư Cadimi, đang gây áp lực lớn lên xuất khẩu nông sản, đặc biệt là sầu riêng. Gần đây, giá sầu riêng giảm còn 25.000-35.000 đồng một kg, khiến nông dân và doanh nghiệp gặp khó khăn lớn.

Ông cho rằng, một trong những vấn đề đáng lo ngại nhất hiện nay là tình trạng ách tắc kéo dài trong việc cấp phép phòng kiểm nghiệm. Có trường hợp hồ sơ xin mở phòng thử nghiệm tồn đọng tới 6 tháng, do phải đi qua nhiều cơ quan như Sở Nông nghiệp và Môi trường, Sở Khoa học và Công nghệ, Sở Tài nguyên và Môi trường.

“Doanh nghiệp có năng lực tài chính, có kỹ thuật nhưng vẫn không thể triển khai vì thủ tục kéo dài, hồ sơ bị đẩy qua nhiều nơi”, ông nói.

Không chỉ chậm cấp phép, chất lượng hoạt động của một số phòng thử nghiệm cũng bị đặt dấu hỏi. Theo Thứ trưởng Hoàng Trung, có tình trạng phòng kiểm nghiệm cung cấp kết quả không phản ánh đúng thực tế, ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín nông sản Việt Nam trong bối cảnh các thị trường nhập khẩu ngày càng siết chặt tiêu chuẩn kỹ thuật.

Tại Đồng bằng sông Cửu Long – vùng nguyên liệu trái cây lớn nhất cả nước – hiện chưa có phòng phân tích hoạt động ổn định sau khi nhiều cơ sở tại Cần Thơ phải tạm dừng để rà soát sai phạm. Điều này khiến doanh nghiệp gặp khó, nhất là với các mặt hàng có thời gian bảo quản ngắn như sầu riêng.

Ở góc độ doanh nghiệp, bà Ngô Tường Vy – CEO Công ty cổ phần Tập đoàn Xuất nhập khẩu Trái cây Chánh Thu (Chánh Thu Group), cho biết doanh nghiệp sẵn sàng đầu tư phòng kiểm nghiệm để chủ động kiểm soát dư lượng và chất lượng trong chuỗi sản xuất. Tuy nhiên, quá trình phê duyệt hồ sơ hiện kéo dài do phải qua nhiều sở ngành, trong khi doanh nghiệp cũng không rõ thời điểm được cấp phép.

Theo bà Vy, doanh nghiệp đang phải tự kiểm tra nội bộ tại các vùng nguyên liệu để đánh giá mức độ rủi ro và chủ động sàng lọc vùng thu mua đạt tiêu chuẩn xuất khẩu.

Không chỉ vướng ở khâu kiểm nghiệm, doanh nghiệp còn gặp khó trong thủ tục cấp mã số vùng trồng. Theo bà Vy, hồ sơ tại cấp xã thường bị kéo dài do cán bộ thiếu chuyên môn, trong khi mỗi địa phương áp dụng một quy trình khác nhau, gây khó cho doanh nghiệp hoạt động liên tỉnh.

Bà Vy cũng cảnh báo nguy cơ xuất hiện các mã số vùng trồng “ảo” nếu thiếu giám sát thực chất. Theo doanh nghiệp, mới đây, Trung Quốc mở cửa thêm thị trường cho bưởi sẽ chỉ thực sự phát huy hiệu quả nếu khâu kiểm nghiệm và quản lý mã số được siết chặt hơn.

Ở góc độ hiệp hội, ông Đặng Phúc Nguyên – Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam cho rằng cần sớm thống nhất một quy trình chung về cấp và quản lý mã số vùng trồng, tránh tình trạng mỗi địa phương thực hiện một kiểu gây khó cho doanh nghiệp.

Đồng quan điểm, ông Nguyễn Đình Tùng, Tổng giám đốc Vina T&T, nói mã số vùng trồng cần được xem như “hộ chiếu” hay “sổ đỏ” của nông dân để chứng minh năng lực sản xuất và đủ điều kiện tham gia thị trường xuất khẩu.

Các địa phương nên chủ động cấp mã số cho tổ hợp tác và nông dân ngay từ đầu, thay vì chờ liên kết với doanh nghiệp. Khi vùng nguyên liệu đạt chuẩn và có mã số rõ ràng, doanh nghiệp sẽ chủ động tìm đến thu mua, giúp hình thành nền sản xuất minh bạch và bền vững hơn.

Ông cảnh báo nếu không sớm mở rộng mã số vùng trồng theo hướng thực chất, mục tiêu xuất khẩu rau quả 10 tỷ USD vào năm 2026 sẽ đối mặt nhiều rủi ro, đồng thời dễ phát sinh tình trạng làm giả hoặc hình thức hóa mã số.

Từ thực tế trên, Thứ trưởng yêu cầu siết lại công tác quản lý mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói và phòng kiểm nghiệm theo hướng thực chất hơn, trong bối cảnh Chính phủ và Thủ tướng đã phải họp khẩn với 34 địa phương liên quan đến các tồn tại trong xuất khẩu nông sản. Nếu không sớm siết lại công tác kiểm nghiệm và quản lý mã số vùng trồng, nông sản Việt sẽ tiếp tục đối mặt nguy cơ bị cảnh báo, kéo theo nguy cơ mất thị trường và biến động giá như thời gian qua.

Ông cũng chỉ ra nhiều bất cập như diện tích được cấp mã số vùng trồng còn hạn chế so với tiềm năng xuất khẩu; tình trạng gian dối trong quản lý mã số; hay việc sử dụng hóa chất ngoài danh mục như Cadimi, Vàng O (Auramine O) trong xuất khẩu sầu riêng dù đã nhiều lần được cảnh báo.

Thi Hà