Năm 2019, ngọn tháp nhọn của Nhà thờ Đức Bà Paris (Notre-Dame de Paris) đổ sập trong hỏa hoạn. Nhà thờ được trùng tu và mở cửa lại cuối năm 2024. Dưới nắng hè, du khách đang xếp hàng để vào bên trong chiêm ngưỡng công trình nổi tiếng thế giới. Và ngay dưới chân họ, các nhà khảo cổ đang miệt mài làm công việc “trở về quá khứ” gần 2.000 năm trước.

Hiện một phần quảng trường trước nhà thờ chính là một hố lộ thiên, có hàng rào và bắc ngang bởi một lối đi bằng gỗ, chỉ cách hàng người xếp hàng chờ vào tham quan vài bước chân.

Du khách có thể không biết rằng cả một thành phố khác nằm dưới chân mình. Những dấu tích đầu tiên xuất hiện ở độ sâu khoảng 50 cm dưới mặt đất, còn ở độ sâu 4 m, nhóm khảo cổ vẫn tiếp tục đưa “quá khứ lên mặt đất”. Có những ngày, họ chất đầy 15 thùng hiện vật, không bị xáo trộn suốt nhiều thập kỷ. Truyền thông Pháp đã gọi đây là “cuộc khai quật của thế kỷ”.

Trong số hàng trăm hiện vật đã được tìm thấy có đồng xu từ thế kỷ IV mang chân dung Hoàng đế La Mã Constantine the Great, cùng những mảnh gốm thời Trung Cổ được trang trí ở mặt trong bằng các ký hiệu mà đến nay chưa có chuyên gia nào giải mã được.

Đó chính là đặc điểm ở những thành phố cổ: quá khứ không chỉ nằm trong bảo tàng, mà nằm ngay bên dưới chân mọi người. Mỗi thời đại lại xây dựng trên đống tàn tích của thời đại trước, khiến mặt đất ngày càng được nâng cao.

Riêng tại Rome, mặt đất đã cao thêm khoảng 9 m kể từ khi Đế chế La Mã sụp đổ vào thế kỷ V. Khi Athens xây dựng tàu điện ngầm phục vụ Olympics 2004, dự án đã dẫn đến cuộc khai quật khảo cổ lớn nhất lịch sử Hy Lạp và phát hiện hàng chục nghìn hiện vật. Nhiều hiện vật đang trưng bày ngay tại các nhà ga.

Paris cũng không khác.

Theo Camille Colonna, nhà khảo cổ học phụ trách khai quật, thời điểm nhà thờ Đức Bà Paris khởi công năm 1163, toàn bộ quảng trường ngày nay là những ngôi nhà, chia cắt bởi một con đường. Khi đào sâu xuống lòng đất, nhóm của bà đã chạm tới các tầng hầm những ngôi nhà ấy và qua đó cũng chạm tới chính giai đoạn lịch sử mà chúng đại diện.

Bên dưới những tầng hầm là các hố chứa ngũ cốc thời kỳ Merovingian và Carolingian, thế kỷ VI đến thế kỷ X. Sâu hơn nữa, trong những lớp đất tối màu và cổ xưa là một khu dân cư dày đặc của thời La Mã từ thế kỷ IV và V. Hai mươi thế kỷ lịch sử được xếp chồng lên nhau trong 4 m đất.

Những hiện vật giá trị nhất được tìm thấy xuất phát từ nơi bẩn nhất: các hố sâu dưới những ngôi nhà thời Trung Cổ, vốn là nhà vệ sinh, đồng thời cũng là nơi đổ rác. Chính nhờ môi trường kín và ẩm ướt ở khu vực này mà nhiều đồ vật được bảo quản qua hàng trăm năm, trở thành nguồn tư liệu quý giúp các nhà khảo cổ hiểu rõ hơn đời sống thường nhật của người dân Paris trong quá khứ. Nhóm khảo cổ đã tìm ra những chiếc bình và cốc còn nguyên vẹn, bị vứt bỏ từ nhiều thế kỷ trước, xen lẫn những mảnh đĩa vỡ và xương động vật.

Trong quá trình làm sạch các món đồ gốm thời Trung Cổ, các chuyên gia nhận thấy bên trong có những dòng chữ và ký hiệu màu đỏ nhạt được vẽ lên bề mặt. Điều đáng ngạc nhiên là những dấu hiệu bí ẩn này lặp đi lặp lại trên hầu hết mảnh gốm. Đến nay, vẫn chưa ai giải mã được ý nghĩa.

Valentine Breloux, nhà khảo cổ Paris, cho biết trong tất cả những hiện vật bà làm sạch và nghiên cứu từ cuộc khai quật tại nhà thờ, những mảnh gốm mang các ký hiệu bí ẩn này là phát hiện “đáng kinh ngạc nhất”. Những đồng xu được đưa lên khỏi lòng đất ban đầu chỉ trông như những đĩa kim loại màu đen, bị ăn mòn nặng nề bởi gỉ sét. Nhưng khi được chụp X-quang khuôn mặt Hoàng đế La Mã Constantine the Great, người trị vì vào đầu thế kỷ IV, hiện ra.

Các hiện vật thời La Mã là những phát hiện được các nhà khảo cổ đánh giá cao nhất, nằm ở tầng sâu nhất, có niên đại cổ nhất và cũng là phần lịch sử ít được hiểu rõ nhất. Khi Đế chế La Mã sụp đổ, người dân rút về đảo Île de la Cité, nơi sau này nhà thờ Đức Bà Paris được xây dựng, và củng cố hòn đảo bằng các bức tường phòng thủ được dựng từ vật liệu lấy từ những công trình cổ hơn.

Mỗi hiện vật tìm thấy được chuyển đến trung tâm khảo cổ của thành phố, nơi Colonna gọi là “một kho lưu trữ khảo cổ khổng lồ”, một kho tàng của Paris. Đối với các nhà khảo cổ, cuộc khai quật tại nhà thờ là cơ hội hiếm có bởi tại Pháp cũng như ở nhiều nơi khác, các nhà khảo cổ thường chỉ được phép khai quật tại những địa điểm sắp có hoạt động xây dựng.

Quảng trường mới trước nhà thờ Đức Bà dự kiến hoàn thành năm 2028 và sẽ trở thành một không gian xanh, với 160 cây được trồng mới, cùng đài phun nước nhỏ, giúp làm mát vào mùa hè.

Đây là một phần trong nỗ lực của Paris nhằm thích ứng với những mùa hè ngày càng nóng do biến đổi khí hậu toàn cầu. Bãi đỗ xe ngầm cũ dưới quảng trường cũng sẽ được mở trở lại với vai trò là một trung tâm đón tiếp du khách, nhìn ra sông Seine.

Nhưng cho đến lúc đó, nhóm khảo cổ vẫn muốn đào sâu hơn, vượt qua các tầng di tích thời La Mã. Mục tiêu của cuộc khai quật không chỉ là tìm hiểu về Paris thời La Mã hay thời Trung Cổ, mà còn là khám phá những dấu vết cổ xưa hơn nữa của cộng đồng người Gaul, những cư dân sinh sống tại khu vực này trước khi người La Mã chinh phục vùng đất và xây dựng thành phố Lutetia, tiền thân Paris ngày nay.

Mỗi lớp đất được bóc tách không chỉ hé lộ những hiện vật mới mà còn mở ra một chương lịch sử sâu hơn, đưa các nhà khảo cổ tiến gần đến những nguồn gốc xa xưa nhất của Paris.

Điều hấp dẫn của cuộc khai quật này cho thấy lịch sử Paris không chỉ nằm trong các bảo tàng hay sách vở. Nó vẫn còn ở đó, ngay dưới lòng đất của nhà thờ Đức Bà, chờ được khám phá từng lớp một.

Tâm Anh (theo SCMP)