Khủng hoảng tuổi xế chiều của thế hệ ‘kỷ băng hà’

Trải qua tuổi trẻ với mức lương thấp, thế hệ “kỷ băng hà” tại Nhật Bản đang lỡ nhịp tăng thu nhập và đối mặt khủng hoảng tài chính khi về già.

Ông Torigoe Atsushi, 50 tuổi, làm việc trong kho hàng của một công ty thời trang tại Tokyo gần hai thập kỷ với mức thu nhập tăng rất ít. Gần đây, lương của ông giảm do công ty cắt tiền thưởng, đổi cơ chế chi trả, duy trì ở mức 3,6 triệu yen (22.600 USD) mỗi năm. Cùng thời điểm, công ty tung quảng cáo tuyển nhân sự mới với mức lương cao hơn.

“Việc người trẻ nhận mức lương cao là tốt, song công ty cũng cần tăng thu nhập cho chúng tôi”, ông Torigoe nói.

Ông Torigoe là một lao động được các nhà nghiên cứu xã hội học gọi là “thế hệ kỷ băng hà” – những người gia nhập thị trường lao động giai đoạn 1993-2004, khi bong bóng kinh tế vỡ và các công ty ngừng tuyển dụng. Nhóm này trải qua nhiều năm làm việc bấp bênh, lương thấp. Nay bước sang tuổi 40-50, họ tiếp tục chịu thiệt thòi. Khi Nhật Bản thoát khỏi giảm phát, giá cả tăng, giới doanh nghiệp tung ra các gói tăng lương lớn thì “thế hệ kỷ băng hà” lại không được hưởng vì đã quá già.

Ông Nagai Toshihisa tốt nghiệp năm 1999, ngay sau khủng hoảng tài chính châu Á (1997) và phải từ bỏ cơ hội làm việc cho một công ty chứng khoán. Ông cho biết việc tìm kiếm việc làm lúc bấy giờ vô vọng. Hàng loạt sinh viên ra trường đành chấp nhận công việc tạm thời.

Thị trường lao động Nhật Bản phân định rõ giữa nhân viên chính thức và thời vụ. Nhóm chính thức được bảo vệ pháp lý và tăng lương theo thâm niên. Nhóm thời vụ làm việc tương tự nhưng thù lao thấp hơn và đối mặt nguy cơ sa thải đầu tiên khi suy thoái.

Chuyên gia Shimoda Yusuke thuộc Viện Nghiên cứu Nhật Bản cho biết tỷ lệ người thuộc thế hệ kỷ băng hà có việc làm chính thức đã đuổi kịp các nhóm tuổi lớn hơn, song thu nhập không tăng tương xứng. Những người từng làm thời vụ dài hạn không thể bắt kịp mức lương dù chuyển sang vị trí chính thức. Ngoài ra, các vị trí cấp cao đã chật kín nhân viên thời kỳ bong bóng, kìm hãm cơ hội thăng tiến của người đi sau.

Nền kinh tế Nhật Bản đang thay đổi, tiền lương bắt đầu tăng khi lạm phát quay trở lại. Tuy nhiên, lợi ích chủ yếu thuộc về người trẻ do các công ty thiếu hụt nhân sự sẵn sàng trả lương cao để thu hút nhân tài.

Chuyên gia kinh tế Kumano Hideo tại Viện Nghiên cứu Dai-ichi Life cho biết tiền lương danh nghĩa của lao động có bằng đại học ở độ tuổi 20-30 trong năm 2025 cao hơn 10-16% so với 5 năm trước. Cùng thời điểm, thu nhập của nhóm đầu 50 tuổi giảm 1,3%.

Sự chênh lệch này khiến ông Abe Katsuya (48 tuổi) mang cảm xúc lẫn lộn. Ông tham gia “Mammoth Club” – nhóm hỗ trợ thế hệ kỷ băng hà và ví bản thân như loài voi ma mút lông cừu cố gắng sống sót qua thời kỳ khắc nghiệt.

Hàng loạt yếu tố trên khiến thế hệ kỷ băng hà có tổng thu nhập cả đời thấp, tích lũy ít tiền tiết kiệm, báo hiệu một cuộc khủng hoảng cận kề khi họ bước vào tuổi già.

Hệ thống hưu trí của Nhật Bản gắn mức chi trả với thu nhập trọn đời, đồng nghĩa nhiều thập kỷ nhận lương thấp sẽ dẫn đến mức lương hưu ít ỏi. “Những người trưởng thành trong thời kỳ suy thoái có khả năng mang theo bất lợi đó đến hết đời”, ông Kumano Hideo nói.

Chuyên gia Kondo Ayako từ Đại học Tokyo cho biết nhiều người trong nhóm này đối mặt nguy cơ sống dựa vào trợ cấp xã hội, gây tốn kém ngân sách. Ngoài ra, thế hệ kỷ băng hà còn vướng mắc các vấn đề về nhà ở do tỷ lệ sở hữu nhà thấp.

Bên cạnh lương hưu và tiền tiết kiệm, thế hệ kỷ băng hà vướng mắc các vấn đề về nhà ở do tỷ lệ sở hữu nhà thấp, trong khi thị trường cho thuê gây khó dễ cho người lớn tuổi. Hồi tháng 4, chính phủ Nhật Bản công bố kế hoạch ba năm dành riêng cho nhóm này, bao gồm các biện pháp từ xây dựng tài sản đến hỗ trợ nhà ở. Dù vậy, giới quan sát đánh giá chính phủ cần xây dựng những chiến lược dài hơi và triệt để hơn.

Minh Phương (Theo Economist)