GS Lê Hồng Vân – hành trình trọn đời với toán học

Gặt hái những kỷ lục từ khi còn rất trẻ, GS Lê Hồng Vân, nhà toán học với nụ cười rạng rỡ, vẫn miệt mài làm việc tới những phút cuối cùng.

GS Vân – nữ tiến sĩ khoa học trẻ nhất Việt Nam từ trước tới nay, qua đời ngày 2/9, tại Prague, Cộng hòa Czech. Sự ra đi đột ngột để lại niềm tiếc nuối sâu sắc với những nhà khoa học từng đồng hành, chứng kiến và trân quý tài năng của bà.

“Thương tiếc Lê Hồng Vân, một nhà toán học nữ hiếm có của Việt Nam”, GS. TSKH Ngô Việt Trung, nguyên Viện trưởng Viện Toán học, viết.

GS Lê Hồng Vân sinh năm 1961, là con gái thứ hai của nguyên Thứ trưởng Bộ Đại học và Trung học chuyên nghiệp Lê Văn Giạng. Bà sớm bộc lộ năng khiếu toán học và đỗ vào khối chuyên Toán của Đại học Tổng hợp Hà Nội (nay là trường THPT chuyên Khoa học Tự nhiên).

Năm 1977, ở tuổi 16, bà là nữ sinh duy nhất lọt vào đội tuyển thi Olympic Toán quốc tế của Việt Nam (IMO). Song vì thiếu kinh phí, cả đội tuyển đành lỡ hẹn với đấu trường thế giới.

Cô gái trẻ sau đó được cử đi học toán tại Đại học Tổng hợp Quốc gia Moskva (MGU). Vì thành tích xuất sắc, bà được nhận làm nghiên cứu sinh tiến sĩ dưới sự hướng dẫn của GS A.T. Fomenko – người giải quyết được bài toán Plateau tuyệt đối, nhiều chiều khi mới 26 tuổi.

TS Trần Nam Dũng, giảng viên trường Đại học Khoa học Tự nhiên TP HCM, vẫn nhớ người chị khóa trên ở MGU “nghiêm túc nhưng trên khuôn mặt lúc nào cũng có một nụ cười rất tươi”, ở những cuộc họp chi đoàn hoặc đơn vị.

“Chị khiêm tốn, điềm đạm, không phát biểu nhiều nhưng đã phát biểu thì rất trọng tâm và xác đáng”, ông Dũng nhớ lại.

Năm 1987, GS Vân lấy bằng tiến sĩ với luận án “Mặt cực tiểu trong không gian thuần nhất” và được đề nghị làm tiếp tiến sĩ khoa học. Hai năm sau, ở tuổi 28, bà bảo vệ công trình “Các chuẩn định hiệu quả trong lý thuyết mặt cực tiểu”, là người phụ nữ Việt Nam trẻ nhất lấy bằng tiến sĩ khoa học từ trước đến nay.

Theo TS Dũng, bài toán Plateau và mặt cực tiểu là bài toán nổi tiếng được nhiều người quan tâm. Từ câu hỏi của nhà vật lý Joseph Plateau về việc liệu có tồn tại một mặt có diện tích nhỏ nhất (mặt cực tiểu) được bao bởi một đường cong kín trên màng xà phòng, đã mở ra những bài toán sâu sắc về hình học, phương trình đạo hàm riêng và các cấu trúc tối ưu. Bài toán đã góp phần thúc đẩy sự phát triển của toán học hiện đại, có nhiều ứng dụng trong kiến trúc, khoa học vật liệu, sinh học, Vật lý lý thuyết và đồ họa máy tính,…

Cũng nhờ công trình về mặt cực tiểu, năm 1990, GS Vân là người nước ngoài đầu tiên nhận Giải thưởng của Hội Toán học Moskva, được trao hàng năm cho một nhà toán học không quá 30 tuổi làm việc tại Moskva – trung tâm toán học của Liên bang Xô viết. Một năm sau, nữ tiến sĩ được trao Giải Majorana dành cho nhà khoa học trẻ từ các nước đang phát triển của Trung tâm Vật lý lý thuyết ICTP (Italy). Bà cũng là phụ nữ đầu tiên được vinh danh sau gần 10 năm giải thưởng này ra đời.

“GS Vân thực sự là một nhà toán học xuất sắc đương thời. Các giáo sư ở MGU đều cho rằng bà thuộc diện xuất sắc nhất trong thế hệ của họ”, theo GS Nguyễn Tiến Dũng, Đại học Toulouse, Pháp – đồng môn, cũng là em rể của bà.

Sau đó, bà nhận học bổng Heisenberg để nghiên cứu ở Viện Max-Planck tại Bonn và Viện Toán Leipzig – hai cơ sở toán học hàng đầu nước Đức. Bà kết hôn với một nhà khoa học Đức, có hai con. GS Trung kể từng vài lần gợi ý bà về Việt Nam làm việc, song bà chọn ở lại châu Âu để gần gia đình.

Năm 2005, bà bắt đầu làm việc tại Viện Toán, Viện Hàn lâm khoa học Czech (CAS). Từ những công trình ban đầu trong hình học vi phân, GS Vân mở rộng sang những lĩnh vực khác của toán học như tô pô simplectic, giải tích hình học, lý thuyết biểu diễn, thống kê hình học và lý thuyết học máy. Tới nay, bà ba lần làm chủ nhiệm đề tài khoa học do chính phủ Czech tài trợ, công bố gần 70 công trình. Những thành tựu nghiên cứu thầm lặng của bà được các nhà chuyên môn đánh giá rất cao và có nhiều ứng dụng thực tế.

“Chị Vân có phong cách làm việc chậm rãi, điềm đạm nhưng bền bỉ. Theo dõi thì sẽ thấy chị vẫn viết bài đều đặn, bài mới nhất đăng trên tạp chí Vietnam Journal of Mathematics hồi tháng 6”, TS Dũng nói.

Cuốn sách Information Geometry (Hình học thông tin) mà GS Vân là đồng tác giả, được Springer Nature – nhà xuất bản học thuật uy tín thế giới, phát hành năm 2017. Tổ chức này đánh giá đây là tài liệu tham khảo tiêu chuẩn của lĩnh vực, giới thiệu phương pháp xử lý toán học mới cho các mô hình đo lường tham số hóa.

Ba năm sau, GS Vân cùng em rể và một số cộng sự là một trong những nhóm đầu tiên trên thế giới ứng dụng lý thuyết wavelet vào mô tả dịch tễ Covid, giải thích các mô hình đa trung tâm. Khác với những mô hình phổ biến trước đó, nó phán đoán được Covid sẽ có nhiều sóng chứ không chỉ một, cảnh báo được sóng mới chuẩn bị xuất hiện, theo GS Dũng.

Bà hăng hái hoạt động khoa học, viết sách, dự hội nghị và thỉnh giảng. Gần đây, bà là diễn giả ở nhiều hội thảo chuyên đề tại Hàn Quốc, Italy, Pháp; giảng ở Đại học Kyoto (Nhật Bản), Đại học Cambridge (Anh), Viện nghiên cứu cao cấp về Toán (Việt Nam)…

“GS Vân có vóc dáng nhỏ, nhưng tính cách rất mạnh mẽ và luôn vui vẻ. Chị sống lành mạnh, chăm lo sức khỏe, đi bơi đều đặn vài lần mỗi tuần, ăn uống điều độ, nghiên cứu dinh dưỡng đủ chất, dự định sống trên 100 tuổi”, GS Dũng tiếc nuối.

Những năm gần đây, bà nghiên cứu các ứng dụng của hình học vi phân và hình học hyperbolic trong học máy và trí tuệ nhân tạo. GS Dũng cho biết bà còn nhiều công trình sắp hoàn thành, gồm một quyển sách hơn 600 trang về nền tảng toán học của trí tuệ nhân tạo, và khoảng 200 trang bản nháp của một số bài báo về những vấn đề hình học hiện đại. Bài báo cuối cùng công bố trên cơ sở dữ liệu Arxiv ngày 10/8 nhằm tưởng nhớ GS Lê Dũng Tráng – nhà toán học nổi tiếng, có công đưa toán học Việt Nam hội nhập thế giới.

“Chúng tôi sẽ rất nhớ bà. Mong rằng ký ức về bà sẽ luôn được trân trọng”, thông cáo của CAS viết.

Khánh Linh