Đảo Perim – ‘chốt cửa’ án ngữ huyết mạch hàng hải biển Đỏ

Đảo Perim nằm giữa eo Bab el-Mandeb, cửa ngõ nối biển Đỏ với Ấn Độ Dương, giữ vị trí chiến lược trên một trong những tuyến hàng hải quan trọng nhất thế giới.

Sau chiến dịch tấn công dài khoảng một tuần, lực lượng Houthi ngày 11/9 đã đẩy lui quân chính phủ và kiểm soát toàn bộ bờ biển phía tây Yemen, mở rộng hiện diện tại khu vực phía nam biển Đỏ. Một quan chức địa phương cho biết nhóm này sau đó đưa các tay súng ra đảo Perim, nằm giữa eo biển Bab el-Mandeb.

“Mọi thứ từng nằm dưới sự kiểm soát của chúng tôi ở bờ biển phía tây đều đã mất”, một quan chức quân đội Yemen nói. Một nhân chứng mô tả các tay súng Houthi đã triển khai dọc bờ biển Bab el-Mandeb và di chuyển bằng xe quân sự.

Loạt diễn biến đưa Bab el-Mandeb, eo biển nối biển Đỏ với vịnh Aden, trở lại tâm điểm chú ý. Khu vực này trở thành điểm nóng hồi cuối tháng 7, khi Houthi tuyên bố “cấm vận hàng hải đối với Arab Saudi dựa trên nguyên tắc ăn miếng trả miếng” tại biển Đỏ và đã tấn công một số tàu chở dầu của Riyadh.

“Houthi giờ đây có thể làm gián đoạn hơn nữa hoạt động xuất khẩu dầu từ Arab Saudi”, Hamad Hussain, chuyên gia kinh tế tại Capital Economics, nói với WSJ. Tâm điểm của những lo ngại này chính là Perim, hòn đảo nhỏ án ngữ giữa Bab el-Mandeb.

Perim, còn gọi là Mayyun trong tiếng Arab, là đảo núi lửa thuộc Yemen, nằm giữa eo biển Bab el-Mandeb, ở cửa ngõ phía nam biển Đỏ. Phía bên kia eo biển là Djibouti và Eritrea thuộc vùng Sừng châu Phi. Đảo có diện tích khoảng 13 km2, địa hình chủ yếu là đá và gần như không có nguồn nước ngọt tự nhiên.

Đảo Perim chia Bab el-Mandeb thành hai eo nước tự nhiên. Eo nước phía tây, rộng hơn 20 km tại điểm hẹp nhất và sâu khoảng 310 m, là tuyến lưu thông chính của các tàu trọng tải lớn. Eo nước phía đông men theo bờ biển Yemen chỉ rộng khoảng 3 km.

Vị trí địa lý của Perim khiến hòn đảo được các cường quốc chú ý từ thế kỷ XIX. Anh kiểm soát Perim năm 1857, xây dựng hải đăng và sử dụng nơi đây làm trạm tiếp nhiên liệu cho tàu hơi nước chạy bằng than trên tuyến tới Aden.

Vai trò của Perim tăng lên sau khi kênh đào Suez mở cửa năm 1869, biến biển Đỏ và Bab el-Mandeb thành một phần quan trọng của tuyến đường biển giữa châu Âu và châu Á. Tàu thuyền từ châu Âu sang châu Á sẽ di chuyển qua kênh đào Suez, biển Đỏ, rồi di chuyển qua Bab el-Mandeb để ra biển Arab. Nếu Bab el-Mandeb bị phong tỏa, họ sẽ phải vòng qua Mũi Hảo vọng ở cực nam châu Phi.

Anh duy trì quyền kiểm soát Perim cho tới năm 1967, khi rút khỏi khu vực và Nam Yemen giành độc lập. Hòn đảo sau đó thuộc Yemen.

Giá trị chiến lược của Perim tiếp tục hiện rõ trong cuộc nội chiến Yemen bùng phát năm 2014, khi Houthi lật đổ chính phủ được quốc tế công nhận khỏi thủ đô Sanaa. Xung đột leo thang vào năm 2015, với việc Arab Saudi dẫn đầu liên quân các nước can thiệp để khôi phục quyền kiểm soát cho chính phủ Yemen.

Houthi từng tìm cách kiểm soát Perim trong thời gian này nhưng bị đẩy lùi bởi lực lượng địa phương, với sự hỗ trợ từ Arab Saudi và Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE). Từ năm 2015 đến 2019, UAE kiểm soát hòn đảo, trong khuôn khổ chiến dịch của Arab Saudi.

Sau khi UAE thu hẹp vai trò quân sự tại Yemen, quyền kiểm soát Perim được chuyển cho Arab Saudi và lực lượng tuần duyên Yemen trung thành với chính phủ. UAE hoàn tất việc rút quân khỏi Yemen vào đầu năm 2026.

Vai trò của Perim cũng như Bab el-Mandeb trở nên nổi bật sau khi xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran bùng phát, làm gián đoạn hoạt động qua eo biển Hormuz, tuyến huyết mạch vốn đảm nhận vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu thô thế giới.

Khi tình hình ở Hormuz trở nên phức tạp, Arab Saudi đã chuyển một phần đáng kể dầu mỏ qua đường ống tới cảng Yanbu ở phía tây nước này, nhằm duy trì hoạt động xuất khẩu qua biển Đỏ.

Việc Houthi kiểm soát hoàn toàn Bab el-Mandeb gia tăng áp lực lên Arab Saudi. Yahya Saree, phát ngôn viên lực lượng Houthi, tuyên bố hoạt động hàng hải qua eo biển Bab el-Mandeb vẫn “an toàn” đối với tất cả các bên, ngoại trừ Arab Saudi.

“Houthi đang ở vị thế thuận lợi để gia tăng ảnh hưởng quanh eo biển Bab el-Mandeb và giờ đây có thể tự bảo vệ trước bất kỳ chiến dịch trên bộ nào có thể được triển khai từ khu vực này”, Ahmed Nagi, chuyên gia phân tích về Yemen tại International Crisis Group, nói.

Houthi là nhóm vũ trang nằm trong “Trục Kháng chiến” do Iran hậu thuẫn. Do đó, bước tiến của lực lượng này cũng tạo điều kiện để Iran gia tăng sức ép lên Arab Saudi, đồng minh của Mỹ. Tehran cho rằng Washington đang sử dụng các căn cứ quân sự ở Arab Saudi để phát động chiến dịch tấn công Iran.

Một quan chức Arab Saudi nói với CNN rằng nước này sẽ tiếp tục ủng hộ chính phủ Yemen và phối hợp chặt chẽ với các đối tác nhằm “đảm bảo tự do hàng hải tại vịnh Arab và biển Đỏ”. Người này thêm rằng Riyadh cũng sẽ thực hiện mọi biện pháp cần thiết để bảo đảm an toàn cho người dân và an ninh biên giới.

Ngoài những tác động về địa chính trị, diễn biến mới cũng có nguy cơ khiến cuộc khủng hoảng nhân đạo vốn đã nghiêm trọng tại Yemen thêm trầm trọng. Liên Hợp Quốc từ lâu đã xếp Yemen vào nhóm những cuộc khủng hoảng nhân đạo tồi tệ nhất thế giới.

“Câu hỏi lúc này là liên minh do Arab Saudi sẽ phản ứng thế nào”, ông Nagi nói. “Đây chưa phải hồi kết của cuộc chiến và có lẽ chúng ta sẽ còn chứng kiến thêm nhiều diễn biến trong thời gian tới”.

Như Tâm (Theo CNN, Britannica, WSJ)