Vì sao IQ cao chưa chắc thành thiên tài?

Thiên tài được tạo nên khi năng khiếu kết hợp với giáo dục, cơ hội, động lực, môi trường và khả năng kiên trì biến tiềm năng thành những thành tựu xuất chúng.

Khảo sát các nghiên cứu về trí tuệ con người, bác sĩ tâm thần người Mỹ Thomas R. Verny nhận thấy năng khiếu bẩm sinh không đồng nghĩa với việc sẽ trở thành thiên tài.

Mozart hay Picasso sớm bộc lộ tài năng hội họa, âm nhạc từ nhỏ, nhưng phần lớn trẻ có năng khiếu không trở thành thiên tài khi trưởng thành. Ngược lại, nhiều nhân vật kiệt xuất trong lịch sử có tuổi thơ không mấy nổi bật.

Nhà phát minh Thomas Edison từng chật vật với chương trình giáo dục truyền thống. Albert Einstein bộc lộ tư duy toán học từ sớm, nhưng năm 16 tuổi lại trượt phần kiến thức tổng quát trong kỳ thi tuyển sinh vào Đại học Bách khoa Liên bang Thụy Sĩ.

Tương tự, lịch sử không ghi nhận bằng chứng nào cho thấy đại thi hào William Shakespeare có năng khiếu văn chương lúc nhỏ. Danh họa kiêm nhà khoa học đa tài Leonardo da Vinci cũng không được hưởng nền giáo dục bài bản như con cái tầng lớp thượng lưu đương thời.

Theo bác sĩ Verny, một đứa trẻ có chỉ số IQ 160 sở hữu khả năng nhận thức vượt trội, nhưng điều đó chưa đủ để gọi là thiên tài. Einstein được nhân loại tôn vinh không phải nhờ điểm số IQ, mà bởi những công trình làm thay đổi hiểu biết của con người về không gian và thời gian.

Các nghiên cứu thần kinh học cũng chỉ ra rằng người sáng tạo xuất chúng không sở hữu bộ não có cấu trúc hoàn toàn khác biệt. Điểm mạnh của họ nằm ở khả năng kết hợp hai quá trình trái ngược: để tâm trí tự do phóng chiếu những ý tưởng bất ngờ, đồng thời đủ tỉnh táo để sàng lọc và theo đuổi ý tưởng khả thi.

Bên cạnh năng lực cá nhân, môi trường sống giữ vai trò thúc đẩy quan trọng. Trong cuốn sách “The Geography of Genius” (Địa lý của thiên tài), tác giả Eric Weiner chỉ ra những giai đoạn sáng tạo bùng nổ tại một số vùng đất như Athens (Hy Lạp) khoảng năm 450 trước Công nguyên, Florence (Italy) thời Phục hưng hay Thung lũng Silicon (Mỹ) ngày nay. Điểm chung của những nơi này là xã hội coi trọng thành tựu, cung cấp nguồn lực dồi dào và tạo không gian cho người tài tranh luận, cạnh tranh cũng như học hỏi lẫn nhau.

Một định kiến phổ biến khác là hình ảnh “thiên tài điên rồ” – những người tài giỏi nhưng lập dị, bất ổn cảm xúc và tách biệt khỏi chuẩn mực xã hội.

Thực tế, bác sĩ Verny cho biết người có sức sáng tạo cao thường cởi mở với trải nghiệm mới, độc lập, quyết đoán và ít đi theo lối mòn. Tuy nhiên, các rối loạn tâm thần nghiêm trọng thường cản trở thay vì thúc đẩy quá trình sáng tạo.

Đồng quan điểm, nhà phê bình văn hóa Mỹ Joan Acocella nhận định yếu tố giúp thiên tài phát triển không phải chứng rối loạn thần kinh, mà là “sức mạnh bản ngã” – thể hiện qua sự bền bỉ và khả năng đứng dậy sau thất vọng.

Ngoài ra, sự tình cờ cũng góp phần tạo nên những bước ngoặt vĩ đại. Năm 1928, một loại nấm mốc vô tình làm nhiễm đĩa nuôi cấy vi khuẩn trong phòng thí nghiệm của nhà bác học người Scotland Alexander Fleming. Thay vì vứt bỏ mẫu hỏng, Fleming quan sát thấy vi khuẩn không thể phát triển quanh vùng nấm mốc. Ông kiên trì đi sâu nghiên cứu hiện tượng bất thường này và tìm ra kháng sinh penicillin, cứu sống hàng triệu người.

Vì vậy, giới chuyên môn cho rằng không thể lý giải thiên tài chỉ qua chỉ số IQ, cấu trúc não hay óc sáng tạo đơn thuần. Đôi khi, thiên tài lóe sáng ở khoảnh khắc một người nhận ra mối liên hệ chưa ai từng thấy, như lúc Isaac Newton quan sát quả táo rơi. Nhưng phần lớn thiên tài được nhào nặn qua nhiều năm tháng kiên nhẫn và tập trung cao độ để mài giũa kỹ năng.

Theo bác sĩ Verny, cuộc sống trao cơ hội cho nhiều người. Việc nhận ra và nắm bắt cơ hội thể hiện năng khiếu, nhưng kiên trì biến nó thành thành tựu thực tế mới là điều đưa một người vào hàng ngũ thiên tài. “Năng khiếu là tiềm năng, còn thiên tài là những gì con người làm với tiềm năng đó”, ông nói.

Nhật Minh (Theo The Globe and Mail, Psychologytoday)