Bẫy kiệt sức của những người mẹ muốn hoàn hảo

Hà Nội‘Con đừng gọi mẹ nữa’, câu nói bật ra khỏi miệng chị Hương, 36 tuổi, vào một tối tháng 8, ngay khi cậu con trai 7 tuổi làm vỡ chiếc cốc trong bếp.

Căn nhà lặng đi. Đứa trẻ đứng cạnh đống thủy tinh vỡ, nước mắt lưng tròng. Hương vẫn cầm chiếc khăn lau bếp, đứng im, không biết làm gì tiếp. “Tôi cảm thấy mình không còn sức để chịu đựng thêm”, chị kể.

Tối đó chị về muộn, người rã rời, chỉ mong đặt túi xuống và nằm nghỉ. Nhưng hai đứa con đang chờ ăn, nên chị thay đồ, vào bếp. Vừa nấu, người phụ nữ vừa giục con lớn làm bài, vừa dỗ đứa nhỏ đang quấy vì mấy đêm ngủ không ngon. Chiếc cốc rơi xuống sàn đúng lúc chị dọn dẹp. Tiếng vỡ chạm đúng giới hạn cuối cùng của một ngày cố gắng giữ mọi thứ đâu vào đấy. Chị cáu với con, rồi vài phút sau lại thấy có lỗi.

“Tôi tự trách mình đã không đủ bình tĩnh, không nhẹ nhàng như những bài dạy nuôi con vẫn khuyên”, Hương nói.

Cùng cảnh ngộ, Thanh, 43 tuổi, nuôi dạy ba con với mục tiêu cả ba phải học trường chuyên, lớp chọn, thi đỗ trường đại học top đầu và vào các cơ quan danh giá làm việc. Sau giờ làm, chị rong ruổi đèo từng đứa trẻ, lớp 9, 6, và 2 đến các trung tâm luyện thi, sau đó chờ đợi, về đến nhà lúc 10h đêm để ăn uống, tắm giặt, dọn nhà. Những ngày phải trực công việc, chị sẽ thức đến 2h sáng, nhưng cũng không thể chợp mắt vì trong đầu lại quẩn quanh việc chưa hoàn thành, việc sẽ làm.

Dần dần, người phụ nữ bị mất ngủ, stress mãn tính, thường xuyên nổi nóng, cáu giận, khiến không khí gia đình căng thẳng, mọi người đều tránh mặt không muốn tiếp xúc với chị. Khám ở Viện Sức khỏe Tâm Thần Bạch Mai, bác sĩ chẩn đoán Thanh rối loạn lo âu, phải điều trị bằng thuốc và trị liệu tâm lý.

Các chuyên gia tâm lý gọi hiện tượng này là parental burnout – kiệt sức trong vai trò làm cha mẹ và parenting perfectionism, tức chủ nghĩa hoàn hảo trong việc nuôi dạy con. Điều đáng nói là một người mẹ không nhất thiết phải làm quá nhiều việc mới rơi vào trạng thái này mà là ở sự “hoàn hảo” tự tạo. Mỗi lần con ốm, học kém hay gặp vấn đề, nhiều người tự thấy mình đã thất bại.

Theo khảo sát về tình trạng làm mẹ năm 2021 của website Motherly, 93% các bà mẹ ít nhất một lần thấy kiệt sức vì áp lực chăm sóc con, 16% nói luôn cảm thấy như vậy. Một nghiên cứu từ của ĐH Mary Washington, Mỹ tin rằng phụ nữ ủng hộ “làm mẹ chuyên sâu” – tức lấy trẻ làm trung tâm – nhiều khả năng bị trầm cảm, ít hài lòng cuộc sống.

Gốc rễ vấn đề nằm ở kỳ vọng. Xã hội trông đợi người phụ nữ đảm nhận trọn vẹn mọi vai trò như quan niệm “đảm việc nước, giỏi việc nhà”, nhất là việc thấu hiểu và chăm sóc con. Kỳ vọng đó ngấm vào trong, biến thành thứ áp lực tự thân.

Khi người mẹ tin rằng mình phải làm mọi thứ thật tốt để con phát triển, họ quy mọi trục trặc của con về lỗi của bản thân. Con biếng ăn, mẹ nghĩ mình chưa biết chăm. Con vấp váp ở trường, mẹ cho rằng mình chưa đồng hành đủ. Con nổi giận, mẹ tự hỏi đã sai ở đâu. Càng siết chặt kiểm soát, họ càng nhanh cạn kiệt.

Cái giá của sự hoàn hảo ấy hiện lên rất cụ thể trên cơ thể người mẹ. TS.BS Bùi Phạm Minh Mẫn, Bệnh viện Đại học Y Dược TP HCM Cơ sở 3, nhận định phần lớn phụ nữ chọn cố làm cho xong mọi việc thay vì thừa nhận mình quá tải. Căng thẳng kéo dài mà không được nhận diện sẽ dồn cả thể chất lẫn tinh thần vào kiệt quệ. Ngủ muộn, ăn uống thất thường, ít vận động, không có không gian riêng, những thói quen ấy khiến burnout tiến triển âm thầm.

Về mặt y học, đây là trạng thái suy kiệt thể chất và cảm xúc do căng thẳng kéo dài, biểu hiện qua mất ngủ, đau mỏi cơ xương, hay quên và khó tập trung, rối loạn tiêu hóa. Nặng hơn, nó kéo theo lo âu, cáu gắt và cảm giác trống rỗng.

Cả Hương lẫn Thanh đều đi khám và được chẩn đoán rối loạn giấc ngủ. Thanh còn được kê thuốc hỗ trợ giấc ngủ và giảm lo âu. “Những nỗi lo vụn vặt cũng đủ khiến tôi mất ngủ và lo nghĩ triền miên”, Thanh nói với bác sĩ.

Bà Bùi Thị An, Chủ tịch Hội Nữ trí thức Hà Nội, sau nhiều năm nghiên cứu về phụ nữ, trân trọng đức hy sinh của người mẹ nhưng bác bỏ cách hiểu cực đoan về nó.

“Hy sinh không có nghĩa là người mẹ phải từ bỏ toàn bộ cuộc sống, ước mơ và quyền được hạnh phúc của chính mình”, bà nói. Theo bà, sự hy sinh không giới hạn còn tổn hại chính đứa trẻ, vì con hoặc ỷ lại vào mẹ như lẽ đương nhiên, hoặc gánh áp lực từ kỳ vọng mẹ đặt lên vai.

Lối thoát bắt đầu từ việc người mẹ tự cho mình quyền nghỉ. Chuyên gia tâm lý trẻ em Adali (Bắc Kinh), trên tạp chí Marriage and Family, đề xuất ba nguyên tắc. Mỗi tuần dành ít nhất nửa ngày ngắt hẳn khỏi việc nhà và con cái, đi cà phê, gặp bạn, hoặc ngồi không làm gì.

Lập danh sách công việc rõ ràng và yêu cầu bạn đời chia việc một cách sòng phẳng. Mở rộng mạng lưới hỗ trợ bằng cách chi tiền để giải phóng sức lao động, thuê giúp việc theo giờ, mua đồ ăn chế biến sẵn, đồng thời kết nối với những bà mẹ cùng cảnh để cùng xả stress.

Bà An chốt lại bằng nguyên tắc gốc khi “một người mẹ tốt không phải người làm thay con mọi thứ, mà là người trao cho con tình yêu, sự tự tin và khả năng tự lập”.

Trở lại căn bếp của Hương, đống thủy tinh vỡ ấy nói lên nhiều hơn một tai nạn nhỏ. Nó phơi bày giới hạn của một người phụ nữ đã tự gánh quá lâu. “Mẹ hy sinh càng nhiều thì càng ít thời gian cho bản thân, đó là cách đánh mất cuộc đời nhanh nhất”, bà An nói. “Một người mẹ hạnh phúc mới nuôi được những đứa con hạnh phúc”.

Thúy Quỳnh