Sau một thập kỷ làm thợ hàn và đi tàu biển, Minh, 30 tuổi, đang sống trong tầm ngắm của chiến dịch trấn áp lao động cư trú bất hợp pháp lớn chưa từng có ở Nhật Bản.

Sang Nhật năm 2015 theo Chương trình Thực tập sinh kỹ năng (TITP), Minh được giới thiệu rằng đây là cơ hội để học hỏi kỹ thuật mang về phát triển quê hương. Nhưng thực tế, chương trình này – thực chất là để cung cấp nguồn nhân lực giá rẻ cho Nhật Bản – đã đẩy không ít người như anh vào cảnh nợ nần và bị bóc lột, buộc họ phải bỏ trốn và trở thành lao động bất hợp pháp.

“Người Nhật thường chỉ nhìn vào bề nổi là người nước ngoài phạm tội, mà ít ai nghĩ vì sao chúng tôi rơi vào tình cảnh đó”, cựu thực tập sinh đang sống gần Tokyo chia sẻ.

Tính đến tháng 6/2025, trong số khoảng 450.000 thực tập sinh kỹ năng tại Nhật Bản, người Việt chiếm gần 50%, chủ yếu làm việc trong các ngành nông nghiệp, xây dựng và chế biến thực phẩm. Phần lớn họ đến Nhật với gánh nặng tài chính từ phí môi giới. Minh từng vay 7.500 USD (khoảng 190 triệu đồng) để đi xuất khẩu lao động. Sau ba năm, nhận thấy cơ hội việc làm ở quê nhà vẫn ít ỏi, anh quyết định ở lại làm thợ hàn mà không có giấy phép.

“Kinh tế Nhật Bản sẽ khó vận hành nếu thiếu lao động nước ngoài như chúng tôi”, Minh nói.

Dù Nhật Bản vẫn dè dặt với việc nhập cư, tình trạng dân số già và tỷ lệ sinh thấp buộc nước này phải chấp nhận số lượng lao động nước ngoài kỷ lục. Tuy nhiên, lương thực tế giảm và chi phí sinh hoạt leo thang đã khiến sự bất mãn của người dân địa phương gia tăng.

Bà Jiho Yoshimizu, giám đốc Hội hỗ trợ Nhật Việt Tomoiki tại Tokyo, nhận định: “Sự tức giận về khó khăn tài chính và cuộc sống của người Nhật đang bị trút lên đầu người nước ngoài”.

Thực tế, dữ liệu cảnh sát cho thấy tỷ lệ tội phạm do người nước ngoài gây ra ở Nhật khá thấp, chỉ chiếm 5,5% trong số 190.000 vụ vi phạm hình sự năm 2024. Tuy nhiên, trong nhóm người nước ngoài bị bắt (không tính cư dân thường trú), người Việt chiếm hơn 30%, bao gồm cả các tội danh trộm cắp. Con số này một phần do cộng đồng người Việt đã tăng gấp 9 lần trong thập kỷ qua, hiện chiếm 25% trong tổng số 2,3 triệu lao động nước ngoài tại đây.

Ngoại trừ việc quá hạn visa, Minh khẳng định anh chưa từng phạm pháp. Anh coi thời gian ở Nhật là thành công dù phải làm công việc đánh gỉ sét tàu biển – thứ công việc độc hại mà ít người Nhật nào chịu làm.

Bà Yoshimizu cho rằng nhiều thực tập sinh bị mắc kẹt trong điều kiện làm việc tồi tệ đến mức “họ chỉ còn cách bỏ trốn”. Dù đa số chủ sử dụng lao động tuân thủ quy định, các khiếu nại về lương thấp, nhà ở kém chất lượng và quấy rối vẫn phổ biến. Theo luật, thực tập sinh không được tự ý đổi chủ, ngay cả khi không hài lòng. Năm ngoái, khoảng 6.500 thực tập sinh đã “biến mất” khỏi nơi làm việc, tìm kiếm cơ hội qua các nhóm “chợ đen” trên mạng xã hội.

“Những ai tìm được việc làm chui thì có thể sống sót, nhưng người không may mắn rất dễ bị đẩy vào con đường phạm tội, thậm chí bán ma túy”, bà Yoshimizu cảnh báo.

Theo tính toán, trong 5 năm qua, lương danh nghĩa của lao động Việt tăng gần 30% nhưng tỷ giá đồng yen sụt giảm mạnh, từ mức 1/220 năm 2020 xuống 1/168 năm 2025 khiến “thu nhập thực tế” gửi về quê nhà giảm khoảng 1-2 triệu đồng mỗi tháng. Nếu tính thêm lạm phát tại Việt Nam, giá trị thực của đồng lương này còn thấp hơn nữa. Đây chính là nguyên nhân kinh tế cốt lõi khiến nhiều lao động cân nhắc lại việc đi làm việc ở Nhật hoặc chọn con đường “bất hợp pháp” để tìm kiếm thu nhập cao hơn ở thị trường tự do.

Chính phủ Nhật dự kiến chuyển TITP sang hệ thống mới vào năm 2027, cho phép chuyển việc linh hoạt hơn nhưng yêu cầu cao hơn về tiếng Nhật. Trong bối cảnh đồng yen suy yếu làm giảm giá trị kiều hối gửi về Việt Nam, sức hút của thị trường này đang giảm sút.

Ni sư Thích Tâm Trí, trụ trì một ngôi chùa ở Tokyo – nơi thường xuyên cưu mang người Việt gặp khó khăn – cho biết một số thực tập sinh đã sa ngã vào cờ bạc hoặc đầu tư tiền ảo dẫn đến nợ nần. Tuy nhiên, bà nhấn mạnh rằng đó chỉ là thiểu số và cộng đồng thực tập sinh vẫn đang đóng góp lớn cho xã hội Nhật Bản.

“Tôi đau lòng khi một dòng tin xấu có thể dễ dàng gây định kiến cho người Nhật về cả một cộng đồng”, Ni sư nói. “Chúng ta phải nỗ lực làm nhiều việc tốt hơn nữa để bình thường hóa hình ảnh của mình và lấy lại lòng tin nơi xứ người”.

Ngọc Ngân (Theo AFP, Japan Times)