Makoko ban đầu là một làng chài nhỏ được lập nên vào những năm 1800, trước khi Lagos phát triển thành siêu đô thị 25 triệu dân như ngày nay. Cư dân chủ yếu thuộc bộ tộc Ogan, những ngư dân di cư đến đây để tìm nguồn nước tốt hơn. Theo thời gian, nơi này phình to thành một trong những khu ổ chuột không chính thức lớn nhất Tây Phi.

Năm 2025, vlogger Mỹ Drew Binsky tới đây để tìm hiểu cuộc sống địa phương và thấy “sốc” trước cảnh người dân ngụp lặn, đi vệ sinh chung trên kênh. Mặt nước đầy rác thải, xác động vật chết, bốc mùi hôi thối. An ninh ở đây cũng nguy hiểm không kém khi du khách có thể bị tấn công nếu tiếp cận khi chưa được phép.

Dù vậy, điều tích cực là cộng đồng đã tự xây dựng những quy tắc riêng từ việc xây nhà, quản lý người mới đến cho tới tổ chức trường học. Nhiều người coi nơi này là “ngôi nhà thật sự” và đang đấu tranh để tồn tại trước áp lực “dọn dẹp Makoko” từ chính quyền địa phương.

 

 

Khu ổ chuột nổi lớn nhất thế giới.

Makoko thực chất là sáu ngôi làng trải dài trên cả đất liền và mặt nước, gồm Oko Agbon, Adogbo, Migbewhe, Yanshiwhe, Sogunro và Apollo. Bốn làng đầu tiên là các cộng đồng nổi, được gọi là “Makoko trên nước”, các làng còn lại nằm trên đất liền.

Cách duy nhất để di chuyển trong Makoko là dùng thuyền gỗ. Gần như mọi gia đình đều sở hữu một chiếc thuyền dùng để đánh cá, đưa trẻ em đến trường và đi chợ. Tuy nhiên, đầm phá – kế sinh nhai chính của cộng đồng – cũng đồng thời là nơi xả thải và sinh hoạt tắm rửa hàng ngày của hàng trăm nghìn người.

Tại một ngôi nhà tiêu chuẩn ở Makoko, cả gia đình sinh hoạt chung trong một không gian chật hẹp, được lợp mái tạm bợ. Khu vực vệ sinh chỉ là một tấm màn che với một lỗ cắt trực tiếp xuống mặt nước, trong khi nhiều người dân vẫn sử dụng nguồn nước này để tắm rửa. Người dân lấy nước sạch bằng cách chèo thuyền mang can nhựa đi mua mỗi sáng.

Sunday, con trai của trưởng làng Makoko, cho biết đánh bắt cá không chỉ là mưu sinh mà là di sản văn hóa truyền qua nhiều thế hệ. “Chúng tôi rất hạnh phúc khi sống ở đây, sống trên nước là một phần văn hóa của chúng tôi”, Sunday nói. Khi được hỏi về chất lượng nguồn nước, anh khẳng định người dân có thể bơi lội mà không gặp vấn đề gì về sức khỏe.

Ngoài điều kiện sống khắc nghiệt, thách thức lớn nhất của cư dân Makoko đến từ các kế hoạch quy hoạch đô thị. Theo Sunday, giới chức địa phương đánh giá Makoko làm mất mỹ quan thành phố và muốn người dân dời đi để nhường chỗ cho lối sống hiện đại.

Lịch sử cộng đồng này từng chứng kiến nhiều đợt giải tỏa. Năm 2012, chính quyền bang Lagos đã ra thông báo 72 giờ trước khi tiến hành phá dỡ hàng loạt ngôi nhà trên mặt nước. Việc này khiến gần 3.000 người mất chỗ ở mà không có kế hoạch tái định cư rõ ràng. Kể từ đó, sự hỗ trợ nâng cấp cơ sở hạ tầng từ bên ngoài gần như không có, bệnh sốt rét lây lan nhanh chóng.

Bất chấp sự thiếu thốn về hạ tầng, Makoko vẫn duy trì một cộng đồng gắn kết. Trẻ em được tiếp cận giáo dục miễn phí tại hai trường học được xây dựng từ năm 2009. Việc định cư hay xây nhà mới đều được quản lý thông qua sự phê duyệt của trưởng làng.

“Bạn không thể lấy con cá ra khỏi nước và thả lên cạn”, Sunday ví von về số phận của người dân Makoko nếu bị buộc rời đi.

“Họ sống trên nước và sẽ làm mọi thứ để được ở lại trên nước”, Sunday nói.

Hoài Anh (Theo Drew Binsky, BBC, Guardian)