Một doanh nghiệp nhập khẩu tại TP HCM kể với tôi: “Tối 25/1 chúng tôi được xác nhận hàng sẽ thông quan bình thường. Sáng 27/1, hàng nằm chờ ở cửa khẩu”. Câu chuyện này lặp lại với hàng trăm doanh nghiệp khác. Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, đến 29/1, khoảng 300.000 tấn hàng hóa tồn đọng tại các cửa khẩu, chủ yếu là rau củ, gạo, lúa, sắn và thực phẩm đã chế biến.

Tại sao một Nghị định có thể có hiệu lực ngay lập tức như vậy? Theo quy định hiện hành, thời điểm có hiệu lực của văn bản là không sớm hơn 45 ngày kể từ ngày ký đối với văn bản của cơ quan nhà nước ở trung ương, trừ trường hợp ban hành theo trình tự rút gọn và trong trường hợp đặc biệt.

45 ngày không phải là con số ngẫu nhiên. Đó là khoảng thời gian tối thiểu để cơ quan quản lý chuẩn bị hướng dẫn chi tiết, doanh nghiệp điều chỉnh quy trình và hệ thống kiểm nghiệm sắp xếp nguồn lực. Về lý thuyết pháp luật, đây là nguyên tắc “vacatio legis” – khoảng thời gian khởi động của luật trước khi áp dụng, một nguyên tắc phổ biến trong các hệ thống luật trên thế giới.

Vấn đề là Nghị định 46 có rơi vào “trường hợp đặc biệt” không? Hiện chưa có văn bản nào giải thích. Nếu xét về mục đích tăng cường kiểm soát an toàn thực phẩm thì đây là vấn đề quan trọng, nhưng không đến mức khẩn cấp như dịch bệnh hay thiên tai. Các vụ mất an toàn thực phẩm đã được biết từ lâu, không phải tình huống bất ngờ cần xử lý trong đêm.

Nghị định 46 có quy định chuyển tiếp nhưng chỉ áp dụng hạn chế cho sản phẩm nội địa đã tự công bố trước 26/1/2026, cho phép tiếp tục sản xuất và kinh doanh trong 12 tháng trước khi phải đăng ký bản công bố hợp quy. Tuy nhiên, văn bản thiếu quy định chuyển tiếp cụ thể cho lô hàng nhập khẩu đang làm thủ tục hoặc đã về cảng trước hiệu lực, gây ách tắc lớn tại cửa khẩu.

Đây chính là điểm chết. Khi quy định chuyển tiếp không rõ ràng, đơn vị thực thi rơi vào thế lưỡng nan – làm theo cách cũ thì sợ sai luật mới, làm theo cách mới thì chưa có hướng dẫn. Kết quả là các cơ quan kiểm định từ Nam ra Bắc đã tạm ngừng tiếp nhận hồ sơ đăng ký kiểm tra nhà nước.

Trong khi đó theo Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật 2025, khi văn bản mới không có quy định chuyển tiếp cụ thể thì phải áp dụng nguyên tắc: hành vi xảy ra ở thời điểm nào thì áp dụng pháp luật ở thời điểm đó. Nghĩa là các lô hàng đã nhập khẩu hoặc đang làm thủ tục trước 26/1 lẽ ra phải được xử lý theo Nghị định 15/2018 cũ. Nhưng vì Nghị định 46 im lặng về vấn đề này, nên ách tắc vẫn xảy ra.

Ở các nước phát triển, vấn đề này được xử lý chặt chẽ hơn nhiều. Tại Liên minh châu Âu, Ủy ban châu Âu yêu cầu mọi dự thảo luật mới phải có đánh giá tác động (Regulatory Impact Assessment – RIA) trước khi ban hành, bao gồm cả đánh giá về chi phí tuân thủ và thời gian cần thiết để các bên liên quan chuẩn bị. Hội đồng Giám sát Quy định (Regulatory Scrutiny Board) sẽ đánh giá chất lượng của RIA này. Nếu không đạt, Ủy ban không thể tiếp tục quy trình ban hành.

Theo nguyên tắc của OECD, RIA phải bao gồm các bước tối thiểu: tham vấn bên liên quan, xác định vấn đề, nêu rõ mục tiêu, xác định và đánh giá các phương án thay thế, phân tích chi phí lẫn lợi ích. Đặc biệt, RIA phải được thực hiện ở giai đoạn đầu của quá trình hoạch định chính sách, chứ không phải sau khi đã quyết định.

Tại Việt Nam, chúng ta có Nghị định 78/2025 về đánh giá tác động của văn bản quy phạm pháp luật, nhưng việc thực hiện còn mang tính hình thức.

Hậu quả của việc thiếu quy định chuyển tiếp rõ ràng không chỉ là số liệu thống kê. Nhiều doanh nghiệp đối diện thiệt hại không nhỏ, với hàng đông lạnh phải nằm chờ tại cảng, phát sinh chi phí lưu container, lưu bãi và tiền điện rất lớn tính theo ngày. Với hàng tươi sống, tình trạng còn nghiêm trọng hơn – hàng hóa hư hỏng là không thể phục hồi.

Nhưng còn có một cái giá khác, khó lượng hóa hơn, là uy tín của hệ thống pháp luật. Tôi cho rằng vấn đề cốt lõi nằm ở việc lạm dụng công cụ “hiệu lực ngay”. Công cụ này vốn được thiết kế cho những tình huống nội bộ, ít tác động, chẳng hạn như điều chỉnh phân công nhiệm vụ giữa các cơ quan nhà nước. Nhưng khi áp dụng cho một nghị định làm thay đổi căn bản cách thức kinh doanh của cả một ngành, chúng ta đang biến một đặc quyền khẩn cấp thành công cụ thông thường.

Khi một doanh nghiệp tuân thủ đầy đủ pháp luật hôm nay nhưng bị phạt vì luật thay đổi đột ngột vào ngày mai, họ sẽ mất niềm tin vào tính ổn định và có thể đoán trước của pháp luật. Điều này nguy hiểm hơn nhiều so với một vài lô hàng bị tắc nghẽn.

Đến ngày 31/1, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết tình trạng ách tắc hàng nông sản nhập khẩu đã cơ bản được giải quyết nhờ các biện pháp tạm thời. Nhưng đây chỉ là việc “chữa cháy”, không phải giải pháp dài hạn. Để tránh lặp lại tình huống này, cơ quan lập pháp cần xem xét các đề xuất sau.

Một là, thiết lập cơ chế đánh giá tác động thực chất, không hình thức. Mọi dự thảo nghị định có ảnh hưởng rộng đến doanh nghiệp phải trải qua đánh giá tác động quy định đầy đủ, công khai kết quả. Cơ quan độc lập cần được thành lập để thẩm định chất lượng đánh giá trước khi văn bản được ban hành.

Hai là, quy định rõ ràng về trường hợp đặc biệt cho phép hiệu lực ngay. Không thể để việc này tùy thuộc vào diễn giải. Cần có danh mục cụ thể như trường hợp dịch bệnh đột phát, thiên tai, khủng hoảng an ninh quốc gia… Các vấn đề dù quan trọng nhưng đã được biết trước từ lâu không nên thuộc diện này.

Ba là, bắt buộc phải có quy định chuyển tiếp chi tiết trong mọi văn bản mới. Quy định chuyển tiếp không chỉ nói “được tiếp tục thực hiện”, mà phải nêu rõ: hành vi, giao dịch nào được áp dụng luật cũ, trong thời hạn bao lâu, thủ tục cụ thể như thế nào.

Bốn là, thí điểm trước khi triển khai rộng. Khi thay đổi gần như toàn bộ quy trình kiểm tra (như trường hợp Nghị định 46), những vướng mắc thực tế thường chỉ lộ rõ khi áp dụng. Vì vậy, thay vì áp dụng đồng loạt, nên chọn 2-3 cửa khẩu để chạy thử trong 1-2 tháng, phát hiện và xử lý các vấn đề phát sinh, rồi mới nhân rộng kinh nghiệm ra toàn quốc.

Nghị định 46 được giải quyết bằng các biện pháp tạm thời nhưng đây không phải lần đầu và chắc chắn không phải lần cuối chúng ta chứng kiến một văn bản pháp luật có hiệu lực đột ngột. Điều cần làm bây giờ không chỉ là sửa Nghị định 46 mà là xây dựng một hệ thống ngăn chặn tình trạng tương tự trong tương lai.

Hoàng Hà