Những đề xuất nổi bật trong dự thảo sửa đổi Luật hiến ghép tạng

Dự thảo Luật hiến ghép tạng sửa đổi đề xuất cho phép người dưới 18 tuổi hiến tạng sau khi chết và hiến mô tái sinh khi sống, là nội dung đang gây tranh luận.

Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) gồm 7 chương, 39 điều, đang trong giai đoạn lấy ý kiến trước khi trình Quốc hội khóa XVI tại Kỳ họp thứ 2.

Cho phép người dưới 18 tuổi hiến bộ phận cơ thể sau khi qua đời

Đề xuất này gây nhiều tranh luận những ngày qua. Đây là lần đầu tiên nhóm dưới 18 tuổi được đưa vào luật hiến tạng. Bộ Y tế – đơn vị soạn thảo – lý giải đề xuất nhằm mở rộng nguồn hiến, tăng cơ hội được ghép tạng cho người. Mỗi năm khoảng 55 trẻ cần ghép gan, 60 trẻ cần ghép thận. Trong khi đó tạng ở người lớn khó ghép cho trẻ em do sự chênh lệch về kích thước, mạch máu, giải phẫu và độ tương thích sinh học.

Luật hiện hành, ban hành đã 20 năm, cho phép người từ đủ 18 tuổi trở lên được đăng ký hiến mô và bộ phận cơ thể, song không cho phép lấy mô, bộ phận cơ thể người dưới 18 tuổi hiến sau khi qua đời.

Hiến bộ phận cơ thể sau khi qua đời, tức là trường hợp hiến tạng khi chết não. Y khoa định nghĩa bộ phận cơ thể người là một phần của cơ thể thực hiện các chức năng sinh lý nhất định. Sau khi bộ phận này được lấy ra khỏi cơ thể thì cơ thể không thể sản sinh hoặc phát triển thêm bộ phận khác thay thế bộ phận đã lấy. Bộ phận cơ thể, như tim, phổi, giác mạc… thường gọi chung là tạng, chỉ có thể hiến ghép khi một người mất đi – không thể lấy ở người còn sống.

Chết não được định nghĩa là tình trạng mất hoàn toàn và không thể phục hồi toàn bộ chức năng của não bộ, người chết não không thể sống lại được. Theo quy định hiện hành, một người được xác định là chết não phải được Hội đồng chuyên môn độc lập (gồm 4 thành viên) ba lần kết luận “chết não” trước khi tiến hành lấy tạng để ghép.

Năm 2010, Việt Nam bắt đầu ghép tạng từ người hiến chết não. Đến nay cả nước có gần 300 trường hợp chết não hiến tạng, thuộc nhóm thấp nhất thế giới, và người chết não hiến tạng đều trên 18 tuổi.

Dự luật sửa đổi đề xuất người dưới 18 tuổi được hiến tạng khi chết não, với các điều kiện người này đã được Hội đồng chuyên môn độc lập xác định chết não hoặc chết tuần hoàn (ngưng tim ngưng thở), đã đăng ký hoặc có nguyện vọng hiến trước khi chết và được cha mẹ/người giám hộ đồng ý.

Dự luật cấm hành vi lấy bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi còn sống. Người hiến phải được xác định chết não hoặc chết tuần hoàn. Quy trình xác định chết não, chết tuần hoàn được bảo đảm độc lập, khách quan. Thực tiễn, Việt Nam hiện là quốc gia đứng thứ 4 trên thế giới về mức độ quy định chặt chẽ trong xác định chết não, theo Bộ Y tế.

Cho phép người dưới 18 tuổi hiến mô tái sinh khi còn sống

Mô là tập hợp các tế bào cơ thể, bao gồm mô tái sinh và mô không tái sinh. Y khoa định nghĩa mô tái sinh là các mô sau khi lấy ra khỏi cơ thể người thì cơ thể vẫn tiếp tục sản sinh hoặc phát triển thay thế mô đã lấy. Mô tái sinh thường thấy nhất là tế bào gốc, máu (gồm hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu và huyết tương)… Còn mô không tái sinh là sau khi lấy ra khỏi cơ thể người thì cơ thể không tiếp tục sản sinh hoặc phát triển thay thế mô đã lấy, ví dụ giác mạc, xương, da…

Dự thảo chỉ cho phép người dưới 18 tuổi còn sống hiến mô tái sinh (như tế bào gốc tạo máu) cho người thân ruột thịt khi không có người hiến trưởng thành phù hợp. Theo đó, người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi được hiến mô tái sinh cho người là thành viên gia đình; người dưới 15 tuổi được hiến cho cha, mẹ, anh, chị, em ruột. Điều kiện là trẻ phải đủ sức khỏe, được tư vấn độc lập, có sự đồng ý của cả trẻ và cha mẹ hoặc người giám hộ.

Đề xuất này cũng gặp nhiều tranh luận và lo ngại về tính bảo vệ an toàn cho trẻ em cũng như sự phù hợp của quy định. Nhiều người lo ngại trẻ ở tuổi này chưa đủ trưởng thành để đánh giá tính nghiêm túc của vấn đề, dễ bị dẫn dụ, phụ thuộc vào người lớn, và nghiêm trọng hơn là có thể biến tướng tiêu cực.

Họp báo chiều 27/10, Thứ trưởng Y tế Vũ Mạnh Hà cho hay sẽ tiếp tục nghiên cứu, đề xuất thu hẹp phạm vi hiến ở trẻ dưới 15 tuổi là chỉ cho anh chị em ruột (thay vì hiến cho cha mẹ). Đồng thời, luật áp dụng nhiều biện pháp phòng chống mua bán mô, bộ phận cơ thể ở người dưới 18 tuổi. Dự thảo đưa ra nguyên tắc người chưa thành niên phải được tư vấn độc lập, được cung cấp đầy đủ thông tin và có quyền từ chối. Sự phản đối của trẻ ở bất kỳ thời điểm nào đều phải được tôn trọng, ghi nhận, kể cả khi cha mẹ hoặc người giám hộ đã đồng ý.

Ghép tế bào gốc ở trẻ là nhu cầu lớn hiện nay, cơ hội điều trị mang tính quyết định với các bệnh bạch cầu cấp, máu ác tính, suy tủy xương, thalassemia, rối loạn miễn dịch hoặc chuyển hóa bẩm sinh, song nguồn cung rất ít. Như Bệnh viện Nhi Trung ương, ước tính khả năng đáp ứng nhu cầu ghép tế bào gốc tạo máu mới đạt khoảng 30%, một phần do những hạn chế pháp lý về hiến ở người dưới 18 tuổi, theo Giám đốc GS.TS Trần Minh Điển.

Tế bào gốc tạo máu có thể được thu nhận từ tủy xương, máu ngoại vi hoặc máu dây rốn, có khả năng được cơ thể tiếp tục sản sinh. Tuy vậy, đặc tính tái sinh không đồng nghĩa với việc có thể lấy tế bào mà không cần đánh giá rủi ro. Người hiến vẫn cần được cân nhắc trên cơ sở sức khỏe, lợi ích điều trị, nguy cơ và các biện pháp bảo vệ phù hợp với độ tuổi.

Cho phép người dưới 18 tuổi được đăng ký hiến mô tạng

Theo dự thảo, người dưới 18 tuổi có thể đăng ký nguyện vọng hiến mô, bộ phận cơ thể khi có sự đồng ý bằng văn bản của người đại diện. Tuy nhiên, việc đăng ký không đồng nghĩa với việc đương nhiên đủ điều kiện hiến. Người hiến vẫn phải đáp ứng các yêu cầu chuyên môn và pháp lý tại thời điểm lấy mô, bộ phận cơ thể.

Luật hiện hành chỉ cho phép người trên 18 tuổi được đăng ký nguyện vọng hiến mô, tạng.

Siết kiểm soát, ngăn mua bán mô và bộ phận cơ thể

Song song với việc mở rộng nguồn hiến, dự thảo đề xuất tăng cường các biện pháp xác minh nhân thân và mối quan hệ giữa người hiến với người nhận, nhằm hạn chế nguy cơ lợi dụng hoạt động hiến, ghép để mua bán mô, bộ phận cơ thể.

So với luật hiện hành, dự thảo nâng độ tuổi cho phép hiến bộ phận cơ thể khi còn sống cho người không phải thành viên gia đình lên từ đủ 25, thay vì 18 như trước. Lý do, theo Bộ Y tế, thực tế người tuổi 18 vẫn chưa đủ năng lực đánh giá rủi ro khi quyết định hiến tạng.

Dự thảo cũng đề xuất đánh giá điều kiện hiến và tư vấn theo hướng độc lập, nhất là đối với người dưới 18 tuổi, nhằm giảm nguy cơ bị ép buộc hoặc chi phối quyết định hiến.

Các hành vi bị nghiêm cấm được đề xuất bổ sung, bao gồm lợi dụng quan hệ giám hộ hoặc nuôi con nuôi để lấy mô, bộ phận cơ thể của người chưa thành niên; tạo phôi nhằm lấy tế bào; lấy mô, bộ phận cơ thể từ bào thai; tổ chức đưa người Việt Nam ra nước ngoài hiến, ghép bộ phận cơ thể trái quy định.

Dự thảo đồng thời bổ sung cơ chế xác định chết não và chết tuần hoàn thông qua hội đồng chuyên môn độc lập với hoạt động điều trị, vận động hiến và lấy, ghép. Một người chỉ được xác định chết não hoặc chết tuần hoàn khi tất cả thành viên chuyên môn của hội đồng cùng kết luận.

Đối với bộ phận cơ thể người và mô không tái sinh, dự thảo đề xuất điều phối bắt buộc qua hệ thống điều phối quốc gia nhằm bảo đảm phân bổ công bằng, minh bạch, khách quan, đồng thời hạn chế tình trạng mua bán hoặc ưu tiên không phù hợp.

Lê Nga