Thế gọng kìm của Iran và Houthi với hai huyết mạch năng lượng thế giới

Việc Houthi chiếm eo biển Bab el-Mandeb có thể giúp Iran phong tỏa hai “yết hầu” năng lượng toàn cầu, đẩy kinh tế thế giới vào nguy cơ khủng hoảng nghiêm trọng.

Một đường ống dẫn dầu chủ lực ra biển Đỏ của Arab Saudi hôm 10/9 phải ngừng hoạt động sau khi chịu “hàng loạt cuộc tấn công”, truyền thông nước này cho hay. Cùng lúc, lực lượng Houthi do Iran hậu thuẫn tại Yemen tuyên bố giành thắng lợi lớn khi đánh chiếm đảo Perim, qua đó kiểm soát eo biển Bab el-Mandeb, nơi được ví như “yết hầu biển Đỏ”.

Arab Saudi không nêu đích danh bên đứng sau các đòn tấn công vào đường ống dẫn dầu. Dù vậy, Tehran cùng các lực lượng trong “Trục Kháng chiến” do Iran dẫn đầu, trong đó có Houthi tại Yemen và các nhóm dân quân ở Iraq, từ lâu đã liên tục đe dọa an ninh của Riyadh.

Arab Saudi cùng nhiều quốc gia xuất khẩu dầu mỏ khác trong khu vực đang ngày càng phụ thuộc vào các đường ống trên bộ và tuyến hàng hải thay thế nhằm hạn chế đi qua vùng Vịnh. Kể từ khi xung đột Mỹ – Iran bùng phát, tàu thuyền đi qua tuyến xuất khẩu truyền thống này liên tục bị tập kích tại eo biển Hormuz.

Việc Houthi tuyên bố kiểm soát cửa ngõ eo biển Bab el-Mandeb hướng ra biển Đỏ đồng nghĩa Iran cùng các lực lượng ủy nhiệm giờ đây hoàn toàn có thể đe dọa, thậm chí phong tỏa toàn bộ dòng chảy năng lượng lẫn hàng hóa qua hai huyết mạch giao thông hàng hải tối quan trọng của thế giới.

Một quan chức Yemen giấu tên cho hay các tay súng Houthi, nhận chỉ đạo trực tiếp từ Iran, dường như đã âm thầm chuẩn bị cho chiến dịch tấn công suốt nhiều tháng.

“Houthi giờ đây đủ sức siết chặt một trong những lối thoát hiểm hiếm hoi của thị trường năng lượng vốn đang bị bóp nghẹt tại eo biển Hormuz”, Brett Erickson, chuyên gia tư vấn rủi ro thị trường năng lượng, nhận xét. “Khi hai tuyến hàng hải sống còn cùng lúc bị phong tỏa, thế giới sẽ phải đối mặt nguy cơ nghẽn dòng chảy năng lượng vốn là nguồn sống của nền kinh tế toàn cầu”.

Đòn đánh vào ‘lối thoát hiểm’ của Arab Saudi

Từ cuối tháng 2, thời điểm Iran bắt đầu phong tỏa Hormuz, Bab el-Mandeb đã trở thành tuyến hàng hải ngày càng then chốt đối với vận tải toàn cầu, đặc biệt là hoạt động xuất khẩu dầu của Arab Saudi.

Khoảng 10% lưu lượng hàng hải toàn cầu đi qua Bab al-Mandeb. Giới chuyên gia vốn tin rằng tuyến đường biển chật hẹp này có thể là chìa khóa khôi phục thương mại dầu mỏ và hàng hóa về mức trước khi xung đột Mỹ – Iran bùng phát hồi tháng 2.

Việc Houthi kiểm soát Bab el-Mandeb “đang tạo ra thêm một cuộc khủng hoảng mới”, Ami Daniel, đồng sáng lập kiêm tổng giám đốc nền tảng hàng hải Windward, đánh giá. “Tuyến đường đó là huyết mạch vô cùng quan trọng. Muốn gỡ rối lúc này cần tới hai giải pháp chứ không chỉ một”.

Theo Daniel, dữ liệu giám sát hàng hải cho thấy lượng tàu chở dầu neo đậu nằm chờ tại khu vực này đã tăng 40% do các công ty phải tính toán lại rủi ro. “Họ đang phải đình trệ mọi thứ lại để nghe ngóng”, ông nói.

Việc đường ống dẫn dầu Đông – Tây bị tấn công cũng là đòn giáng với Arab Saudi. Đường ống này chạy ngang lãnh thổ Arab Saudi ra cảng biển Đỏ thuộc vùng Madinah, vốn là tuyến huyết mạch thay thế giúp Riyadh bơm dầu qua kênh đào Suez vào Địa Trung Hải mà không cần đi qua eo biển Hormuz hay Bab el-Mandeb.

Hãng thông tấn nhà nước Arab Saudi dẫn nguồn tin Bộ Năng lượng cho biết đợt tấn công khiến nhiều người bị thương, song không đưa ra lịch trình sửa chữa hay khôi phục hoạt động đường ống.

Ahmed Nagi, chuyên gia phân tích cấp cao về Yemen tại Tổ chức Khủng hoảng Quốc tế (ICG), trụ sở tại Brussels, Bỉ, nhận định các bước tiến mà Houthi đạt được sẽ giúp Iran nắm trong tay “đòn bẩy gây áp lực lên các lợi ích cốt lõi của Mỹ tại Bab el-Mandeb và những khu vực xung quanh”, nhất là khi Djibouti, nơi đặt căn cứ quân sự lớn nhất của Mỹ ở châu Phi, chỉ cách eo biển khoảng 32 km.

Giai đoạn 2015-2022, xung đột giữa Houthi và chính phủ Yemen được quốc tế công nhận – với sự hậu thuẫn từ Arab Saudi – đã đẩy quốc gia này vào nạn đói và cướp đi sinh mạng của hàng trăm nghìn người. Thỏa thuận ngừng bắn năm 2022 giúp Houthi giữ quyền kiểm soát miền bắc, nhưng lực lượng này những năm qua ngày càng bất mãn trước các lệnh phong tỏa kinh tế do Riyadh áp đặt.

Những ngày gần đây, chiến dịch trên bộ đã giúp Houthi kiểm soát các thành phố cảng chiến lược ven biển Đỏ, trong đó có Mocha hôm 10/9.

Housam al-Assad, thành viên ban chính trị Houthi, tuyên bố mục tiêu của lực lượng này là “xóa bỏ vòng vây siết chặt lên chúng tôi cũng như người dân địa phương”. “Lệnh phong tỏa của Arab Saudi đang gieo rắc đói khổ và đau thương”, al-Assad nói.

Iran đã bày tỏ ủng hộ lực lượng Houthi, Bộ Ngoại giao nước này kêu gọi xóa bỏ cuộc “phong tỏa phi pháp” mà Arab Saudi thực hiện suốt nhiều năm qua.

Tuyên bố do truyền thông nhà nước Iran đăng tải kêu gọi “lập tức khôi phục đối thoại”, đồng thời lên án “hành vi đàn áp và bành trướng chưa từng có của chính quyền Israel, được tiếp tay bởi Mỹ”.

Dù không trực tiếp thừa nhận Houthi đứng sau vụ tấn công đường ống dầu của Arab Saudi, al-Assad tuyên bố đối phương đánh tới đâu, Houthi sẽ đáp trả tới đó. “Mỗi đòn bắn phá của Arab Saudi vào lãnh thổ Yemen đều sẽ phải trả giá bằng các trận tập kích tương tự vào lòng nước này”, ông cho hay.

“Houthi đang thừa thắng xông lên”, Adam Baron, chuyên gia nghiên cứu về Yemen tại Viện New America, nhận định. “Vì vậy, họ sẽ thừa cơ ép đối phương nhượng bộ theo đúng điều kiện của mình. Một khi Houthi đạt được mục đích, cục diện đó nhiều khả năng cũng có lợi cho Iran”.

Vũ Hoàng (Theo Washington Post, AFP, Reuters)