Định nghĩa

Ung thư tuyến nước bọt là các khối u ác tính hình thành từ tế bào của tuyến nước bọt hoặc các ống dẫn nước bọt. Tuyến nước bọt có nhiệm vụ sản xuất nước bọt, giúp làm ẩm khoang miệng, hỗ trợ tiêu hóa thức ăn và bảo vệ miệng, họng khỏi nhiễm trùng.

Cơ thể có ba cặp tuyến nước bọt chính gồm tuyến mang tai, tuyến dưới hàm và tuyến dưới lưỡi. Ngoài ra còn có hàng trăm tuyến nước bọt nhỏ nằm ở môi, vòm miệng, lưỡi, má, mũi và các xoang.

Khối u tuyến nước bọt thường xuất hiện nhất ở tuyến mang tai, nằm phía trước tai. Phần lớn khối u tại đây là lành tính. Ngược lại, các khối u xuất phát từ tuyến dưới hàm, tuyến dưới lưỡi và các tuyến nước bọt nhỏ ít gặp hơn nhưng có khả năng ác tính cao hơn.

Ung thư tuyến nước bọt chiếm khoảng 5% số trường hợp ung thư vùng đầu cổ.

Phân loại bệnh

Ung thư tuyến nước bọt gồm nhiều loại khác nhau, được phân loại dựa trên loại tế bào nơi ung thư bắt đầu và mức độ bất thường của tế bào.

Ung thư biểu mô nhầy – biểu bì có thể phát triển chậm hoặc nhanh, trong khi ung thư biểu mô dạng nang tuyến thường phát triển chậm nhưng có khả năng lan sang các bộ phận khác và tái phát nhiều năm sau điều trị.

Một số loại ít gặp khác gồm ung thư biểu mô tuyến nang, ung thư biểu mô ống tuyến nước bọt, ung thư biểu mô tế bào vảy và ung thư biểu mô phát sinh từ u hỗn hợp. Các khối u còn được phân thành độ thấp, trung gian hoặc cao dựa trên hình dạng tế bào dưới kính hiển vi. Khối u độ cao thường phát triển và lan rộng nhanh hơn khối u độ thấp.

Triệu chứng

Dấu hiệu đầu tiên thường gặp là một khối u hoặc vùng sưng không đau ở vùng tuyến nước bọt. Tuy nhiên, không phải mọi khối u tuyến nước bọt đều là ung thư; nhiều trường hợp là u lành tính hoặc nang.

Các triệu chứng có thể gồm:

• Xuất hiện khối u hoặc vùng sưng ở miệng, hàm, má hoặc cổ.
• Đau dai dẳng ở miệng, hàm, mặt, cổ hoặc vùng tai.
• Tê hoặc yếu ở mặt, hàm, miệng.
• Khó mở miệng hoặc khó cử động các cơ mặt.
• Nuốt khó.
• Chảy máu trong miệng.
• Dịch chảy ra từ tai.
• Hai bên mặt hoặc cổ có sự thay đổi kích thước, hình dạng.

Tình trạng yếu hoặc liệt một bên mặt đáng chú ý hơn khi khối u nằm ở tuyến mang tai, bởi dây thần kinh mặt chạy xuyên qua tuyến này.

Các triệu chứng trên không đồng nghĩa người bệnh chắc chắn mắc ung thư. Tuy nhiên, một khối u ở vùng miệng, hàm hoặc cổ tồn tại dai dẳng trong vài tuần cần được bác sĩ đánh giá.

Nguyên nhân

Nguyên nhân chính xác của ung thư tuyến nước bọt chưa được xác định. Các nhà nghiên cứu phát hiện một số thay đổi gene trong tế bào ung thư khiến chúng phát triển và nhân lên mất kiểm soát, hình thành khối u.

Một số yếu tố có thể làm tăng nguy cơ gồm:

• Tuổi cao: Bệnh thường gặp ở người lớn tuổi. Nam giới có nguy cơ mắc bệnh cao hơn nữ giới.
• Từng xạ trị vùng đầu cổ: Người từng được điều trị bằng tia xạ ở vùng đầu hoặc cổ có nguy cơ cao hơn. Tiếp xúc với bức xạ hoặc chất phóng xạ trong môi trường nghề nghiệp cũng được xem là yếu tố nguy cơ.
• Một số virus: Nhiễm Epstein-Barr virus (EBV), HIV hoặc HPV được liệt kê trong nhóm yếu tố có liên quan đến nguy cơ bệnh.
• Tiếp xúc hóa chất nghề nghiệp: Một số ngành công nghiệp, trong đó có sản xuất cao su và khai thác amiăng, được ghi nhận có liên quan đến nguy cơ cao hơn. Tuy nhiên, nhiều người mắc ung thư tuyến nước bọt không có yếu tố nguy cơ rõ ràng.

Chẩn đoán

Khi nghi ngờ có khối u, bác sĩ sẽ hỏi bệnh sử, các triệu chứng và kiểm tra vùng miệng, mặt, hàm, cổ, tai; đồng thời đánh giá các hạch bạch huyết và chức năng của dây thần kinh mặt.

Các phương pháp có thể được sử dụng gồm:

• Siêu âm giúp khảo sát khối u ở tuyến nước bọt, đặc biệt các tổn thương nằm gần bề mặt.
• CT hoặc MRI cung cấp hình ảnh chi tiết hơn về kích thước khối u, vị trí và mức độ xâm lấn vào các mô xung quanh.
• PET hoặc PET/CT có thể được sử dụng để tìm dấu hiệu ung thư lan sang các vị trí khác trong cơ thể.
• Sinh thiết bằng cách lấy một phần tế bào hoặc mô của khối u để kiểm tra dưới kính hiển vi. Chọc hút bằng kim nhỏ hoặc sinh thiết kim lõi có thể được sử dụng tùy trường hợp. Đây là bước quan trọng để xác định khối u có phải ung thư hay không và xác định loại, độ của ung thư.

Giai đoạn bệnh

Sau khi xác định ung thư, bác sĩ đánh giá giai đoạn để xác định mức độ phát triển của bệnh và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp.

Với ung thư xuất phát từ tuyến mang tai, tuyến dưới hàm và tuyến dưới lưỡi, bệnh thường được phân thành giai đoạn I đến IV. Nhìn chung, giai đoạn càng cao thì khối u càng lớn hoặc đã xâm lấn các mô, hạch bạch huyết hay cơ quan khác.

Ngoài giai đoạn, bác sĩ còn đánh giá độ mô học (grade) của khối u. Ung thư độ thấp thường phát triển chậm hơn, trong khi ung thư độ cao có xu hướng phát triển và lan rộng nhanh hơn.

Điều trị

Điều trị phụ thuộc vào loại ung thư, vị trí, kích thước, giai đoạn, độ mô học và tình trạng sức khỏe của người bệnh.

• Phẫu thuật là phương pháp điều trị phổ biến nhất. Nếu ung thư đã lan đến hạch bạch huyết hoặc các mô xung quanh, phẫu thuật có thể được mở rộng để loại bỏ những vùng này.
• Xạ trị có thể được sử dụng sau phẫu thuật nhằm tiêu diệt các tế bào ung thư còn sót lại và giảm nguy cơ tái phát.
• Hóa trị không được sử dụng thường xuyên như phẫu thuật và xạ trị trong ung thư tuyến nước bọt, nhưng có thể được cân nhắc khi bệnh tiến triển, tái phát hoặc lan rộng.

Khi nào cần đi khám?

Nên đi khám nếu xuất hiện khối u hoặc vùng sưng ở miệng, hàm, má hoặc cổ kéo dài nhiều tuần, đặc biệt khi kèm đau dai dẳng, tê hoặc yếu một bên mặt, khó mở miệng, khó nuốt hoặc các triệu chứng bất thường khác. Phát hiện bệnh sớm giúp tăng cơ hội điều trị hiệu quả và kiểm soát bệnh lâu dài.

Bảo Bảo (Tổng hợp)