Vì sao kinh tế càng khó khăn, gót giày phụ nữ càng cao?

Tôi có một tủ giày cao gót mũi nhọn, gần như cùng một kiểu dáng, chỉ khác nhau về màu sắc và độ cao.

Điều thú vị là mỗi khi tâm trạng không vui, tôi thường có xu hướng chọn một bộ quần áo chỉnh chu hơn, màu sắc rực rỡ hơn, dùng một mùi nước hoa đậm hơn ngày thường và xỏ chân vào đôi giày cao nhất.

Bước đi trên một đôi giày lênh khênh tất nhiên không làm những vấn đề của tôi được giải quyết, nhưng vẻ ngoài có phần hào nhoáng ấy dường như giúp tâm trạng được xoa dịu.

Khi vóc dáng cao hơn, dáng đi thay đổi và tiếng gót giày vang lên theo mỗi bước chân, tôi có cảm giác mình tự tin hơn, hoặc ít nhất cũng trông có vẻ tự tin hơn.

Hóa ra, hành vi mang tính bản năng của tôi không phải là cá biệt.

Trong kinh tế học, có một khái niệm thú vị tương đồng với tâm lý này. Kinh tế giày cao gót (High Heel Economy) – hay thường được biết đến qua thuật ngữ “Chỉ số giày cao gót” (High Heel Index) – là một giả thuyết kinh tế thú vị cho rằng chiều cao gót giày của phụ nữ tỷ lệ nghịch với sức khỏe của nền kinh tế.

Theo lý thuyết này, khi nền kinh tế rơi vào suy thoái hoặc bất ổn, gót giày có xu hướng cao lên chót vót; ngược lại, khi kinh tế thịnh vượng, phụ nữ lại ưa chuộng những đôi giày gót thấp hoặc giày bệt.

Lý giải nôm na là khi tài chính eo hẹp, người tiêu dùng không thể chi tiêu cho những món đồ xa xỉ lớn như xe hơi hay nhà cửa. Thay vào đó, họ tìm kiếm sự “trốn tránh thực tại” (escapism) và cảm giác hào nhoáng thông qua các phụ kiện thời trang bắt mắt như một đôi giày siêu cao gót để tự giải tỏa tâm lý.

Khái niệm này lần đầu tiên được đưa ra bởi các chuyên gia phân tích tiêu dùng của IBM vào cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008.

Theo đó, chiều cao gót giày của phụ nữ tỷ lệ nghịch với sức khỏe của nền kinh tế. Khi thị trường thịnh vượng, người ta chuộng giày bệt hoặc gót thấp. Nhưng khi lạm phát, suy thoái hoặc bất ổn ập đến, gót giày lại có xu hướng cao lên.

Nhìn lại lịch sử, sự trùng hợp này diễn ra đều đặn đến mức kỳ lạ. Từ cuộc Đại suy thoái thập niên 1930, khủng hoảng dầu mỏ những năm 1970, cho đến bong bóng Dot-com năm 2000, những thời kỳ kinh tế và xã hội nhiều biến động thường cũng là lúc thời trang nữ chứng kiến những thay đổi mạnh về hình khối, màu sắc và chiều cao.

Giày platform với phần đế dày trở thành một hình ảnh nổi bật của thập niên 1970; những đôi stiletto với gót mảnh và cao trở lại mạnh mẽ ở nhiều giai đoạn sau đó; trong khi những thời kỳ khác chứng kiến sự lên ngôi của kitten heels, ballet flats, sneakers hay các thiết kế chú trọng sự thoải mái.

Không thể từ những trùng hợp ấy kết luận rằng suy thoái tạo ra giày cao gót, bởi thời trang còn chịu tác động của nhà thiết kế, văn hóa đại chúng, người nổi tiếng, công nghệ sản xuất và ngày nay là mạng xã hội. Nhưng chính việc một vật dụng nhỏ bé như đôi giày cũng thay đổi cùng tâm trạng xã hội cho thấy thời trang chưa bao giờ hoàn toàn đứng ngoài nền kinh tế.

Chúng ta thường hình dung nền kinh tế qua những thứ rất lớn: GDP, lạm phát, lãi suất, thị trường chứng khoán hay những con số hàng nghìn tỷ đồng. Trong khi đó, tác động cuối cùng của những biến động ấy lại đi vào đời sống thông qua những lựa chọn rất nhỏ.

Một người có thể chưa biết GDP quý này tăng bao nhiêu, nhưng đã bắt đầu cân nhắc kỹ hơn trước khi mua một đôi giày. Một người khác có thể đang lo lắng về tương lai nhưng vẫn quyết định mua một đôi cao gót, không phải vì họ không nhận thấy khó khăn, mà có thể chính vì họ muốn có một thứ khiến mình cảm thấy tốt hơn giữa những bất định ấy.

Tất nhiên, không một định chế tài chính nào dùng chiều cao gót giày để dự báo GDP hay lạm phát. Sự dịch chuyển của thời trang luôn có độ trễ và chịu ảnh hưởng lớn bởi thuật toán của mạng xã hội hay các chiến dịch marketing.

Nhưng tôi cho rằng “Kinh tế giày cao gót” vẫn là một lăng kính xã hội học độc đáo và nhân văn. Nó nhắc nhở chúng ta rằng, đằng sau những con số tài chính khô khan là những người tiêu dùng với những mưu cầu tâm lý rất thực.

Nền kinh tế có thể gập ghềnh, thị trường có thể trồi sụt, và những biến động thời cuộc có thể thử thách sức chịu đựng của chúng ta mỗi ngày. Nhưng khát vọng được đứng vững, được nhìn cao hơn, được tự chủ và cảm thấy kiêu hãnh của con người – mà phụ nữ là đại diện tiêu biểu qua mỗi bước đi uyển chuyển trên đôi gót nhọn – thì chưa bao giờ suy giảm.

Đôi khi, người ta chọn đứng trên một đôi giày cao chót vót không phải để trình diễn thời trang, mà là để khẳng định một tâm thế tự tin, vững vàng hơn lúc khó khăn. “Kinh tế giày cao gót” không phải để giải mã một xu hướng thời trang, mà là gợi mở một tư duy mới:

Cần thấu hiểu sức khỏe kinh tế thông qua những lăng kính đời thường nhất. Thay vì chỉ nhìn vào những báo cáo tài chính vĩ mô khô khan với những con số nghìn tỷ, việc quan sát hành vi và tâm lý tiêu dùng xung quanh sẽ giúp chúng ta có những dự báo thực tế và chủ động hơn.

Đinh Khánh Lê