Vì sao kỹ năng đọc hiểu của học sinh ‘lao dốc’?

Giảm động lực học hay xu hướng đọc nội dung ngắn trên mạng… khiến điểm đọc hiểu của học sinh 15 tuổi thấp kỷ lục, theo OECD.

Kết quả chương trình đánh giá học sinh quốc tế (PISA) năm 2025 được Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD) công bố hôm 9/9. Do đánh giá theo chu kỳ ba năm một lần, đây là báo cáo đầu tiên của PISA kể từ khi trí tuệ nhân tạo tạo sinh (Generative AI) trở nên phổ biến.

So với 10 năm trước, kỹ năng mà học sinh sụt giảm nhiều nhất là Đọc hiểu, gồm khả năng đánh giá thông tin, kết nối các nguồn dữ liệu khác nhau và tư duy phản biện về những gì đã đọc. Trung bình điểm kỹ năng này của học sinh trong và ngoài khối OECD đã giảm lần lượt 28 và 16 điểm.

Báo cáo chỉ ra rằng khoảng cách 20 điểm tương đương với một năm học. Điều này nghĩa là nhiều học sinh 15 tuổi đang đạt trình độ học tập tương đương với các em dưới mình một lớp.

Trong khi đó, hiện tượng học sinh đọc lướt văn bản rồi đưa ra câu trả lời nhanh nhưng thiếu chính xác – gọi là “đọc vội” theo báo cáo – đã tăng gần gấp đôi trong giai đoạn 2018-2025, lên 9%.

Ông Andreas Schleicher, giám đốc phụ trách giáo dục và kỹ năng của OECD, nhìn nhận nhiều người sẽ nhanh chóng quy cho tác động của đại dịch Covid. Phân tích của tổ chức này cũng cho thấy đại dịch gây đứt gãy đúng giai đoạn các em này đang ở lứa tuổi 10–11, là mốc quan trọng để chuyển từ đọc cơ bản sang đọc hiểu nâng cao.

Song, báo cáo chỉ ra rằng có nhiều yếu tố hơn thế. Thứ nhất là bản thân học sinh giảm động lực tham gia hay kiên trì với việc học ở trường, theo tự đánh giá của các em. Tiếp theo là môi trường lớp học bị gián đoạn thường xuyên hơn, giáo viên phải mất nhiều thời gian ổn định trật tự, khiến thời gian học sinh được đọc sâu giảm.

Cuối cùng là xu hướng đọc sách ít đi và chuyển sang đọc trên nền tảng kỹ thuật số. Theo báo cáo, việc tiêu thụ các nội dung ngắn, phân mảnh như mạng xã hội và xử lý thông tin dồn dập làm học sinh giảm khả năng tiếp nhận, thấu hiểu các văn bản và dữ liệu phức tạp.

Schleicher tin rằng điều này đặc biệt đáng lo ngại, vì đọc hiểu là “kỹ năng quan trọng nhất”, là cánh cửa dẫn đến học tập.

“Khả năng đọc càng tốt thì việc tiếp thu kiến thức ở mọi môn học càng dễ dàng hơn. Những nơi mà khả năng đọc sụt giảm lớn nhất thì kết quả toán và khoa học cũng giảm tương tự”, Schleicher nói.

Khảo sát của PISA cũng cho thấy những học sinh dùng AI gần như hàng ngày để làm phần đọc và viết (như làm bài tập viết, nghiên cứu về chủ đề mới hoặc tóm tắt bài đọc được giao), thì kém nhóm không sử dụng AI gần 30 điểm trong bài thi Khoa học.

Kết quả PISA 2025 được công bố trong bối cảnh ngày càng có nhiều lo ngại về việc sử dụng AI và công nghệ của học sinh.

Nhiều trường phổ thông, đại học đã có những động thái đối phó. Tuần trước, thành phố New York (Mỹ) cấm học sinh từ mẫu giáo tới hết cấp 2 dùng AI trong lớp học, còn giáo viên không được dùng để chấm điểm. Đại học Chicago cũng cấm sinh viên dùng AI, laptop, điện thoại trong các môn khoa học xã hội.

Khánh Linh