Vì sao người Hàn kiêng cầm bát khi ăn?

Đầu tháng 7, đầu bếp Chris Cho, người Mỹ gốc Hàn, gây chú ý trên mạng xã hội khi so sánh thói quen ăn uống của người Hàn Quốc với người Việt Nam, Trung Quốc và Nhật Bản. Người dân ba nước châu Á này thường cầm bát cơm bằng một tay và gắp thức ăn bằng tay còn lại.

Trong phần bình luận, nhiều người Hàn cho biết từ nhỏ đã được dạy không nâng bát cơm vì hành động này bị xem là thiếu lịch sự. Người dân một số quốc gia châu Á khác lại coi đây là cách ăn tự nhiên, giúp đưa thức ăn lên miệng thuận tiện và hạn chế rơi vãi.

Sự khác biệt thể hiện rõ trong phép tắc truyền thống. Người Nhật thường đưa bát cơm hoặc bát canh nhỏ lên gần ngực. Việc giữ bát trên bàn rồi cúi sát mặt xuống ăn bị xem là thiếu nhã nhặn.

Cơ quan Văn hóa và Thông tin Hàn Quốc khuyến cáo thực khách không nâng bát cơm hoặc bát canh. Cắm đũa thẳng đứng vào cơm và bắt đầu ăn trước người lớn tuổi cũng thuộc nhóm hành vi nên tránh. Những quy tắc này thường được coi trọng trong bữa ăn hoàn cảnh trang trọng. Các gia đình hiện đại có thể linh hoạt hơn khi dùng mì, thức ăn nhanh hoặc món đựng trong bát nhỏ.

Một nguyên nhân nằm ở bộ dụng cụ ăn uống truyền thống, gọi là sujeo, gồm thìa cán dài và đũa, thường làm bằng kim loại. Thìa được dùng cho cơm, canh và món hầm. Đũa dùng để gắp thịt, rau cùng các món ăn kèm, gọi là banchan. Chiếc thìa giúp người ăn đưa cơm lên miệng mà không cần cầm bát.

Đầu bếp Seoyoung Jung, người tốt nghiệp Viện Ẩm thực Mỹ và đồng sáng lập dự án nghiên cứu ẩm thực Bburi Kitchen tại Seoul, cho biết thói quen dùng thìa ăn cơm khiến việc nâng bát bị coi là bất lịch sự. Các đĩa thức ăn khác cũng được giữ nguyên trên bàn thay vì đưa lại gần miệng.

Lịch sử và cơ cấu bữa ăn củng cố thói quen này. Giáo sư nhân học Joo Young-ha thuộc Học viện Nghiên cứu Hàn Quốc tại TP Seongnam cho biết giới cầm quyền trên Triều Tiên và Trung Quốc từng dùng thìa cho cả cơm lẫn canh. Khoảng thế kỷ 7, mì và bánh làm từ bột mì trở thành thực phẩm chính ở miền bắc Trung Quốc, khiến đũa dần chiếm ưu thế.

Bán đảo Triều Tiên không thuận lợi cho việc trồng lúa mì nên người dân vẫn duy trì bữa ăn gồm cơm ngũ cốc, canh và món phụ. Cấu trúc này giúp thìa tồn tại song song với đũa qua nhiều thế kỷ.

Trên bàn ăn Hàn Quốc, bát cơm được đặt bên trái, bát canh bên phải, còn các món phụ bày ở giữa để dùng chung. Người ăn dùng thìa cho cơm và canh, dùng đũa gắp món phụ rồi luân phiên thưởng thức. “Trong bữa ăn Hàn Quốc, vị của cơm, món ăn kèm và canh hòa vào nhau”, giáo sư Joo mô tả.

Chất liệu bát cũng góp phần hình thành thói quen này. Từ thời phong kiến, hoàng tộc và tầng lớp thượng lưu trên bán đảo Triều Tiên đã sử dụng đồ đựng bằng hợp kim gồm 78% đồng và 22% thiếc. Loại đồ đồng này bền, chắc tay, có thể khử trùng bằng nước sôi nhưng dẫn nhiệt nhanh, khiến bát đựng thức ăn nóng khó cầm.

Đến thời Joseon, hoạt động khai thác kim loại phát triển giúp đồ đồng phổ biến trong dân gian và trở thành quà cưới truyền thống của cô dâu dành cho gia đình chồng. Ngày nay, bát inox được sử dụng rộng rãi vì rẻ, bền và dễ vệ sinh.

Một cách giải thích khác đến từ quan niệm dân gian. Trong xã hội xưa, cầm bát trên tay được cho là hành động của những người không có bàn ăn, vì thế gắn với hình ảnh nghèo khó hoặc xin ăn. Cách lý giải này vẫn được nhiều gia đình dùng để dạy trẻ nhỏ, dù chưa có tài liệu lịch sử chứng minh đây là nguyên nhân chính.

Tuy nhiên, quy tắc không được áp dụng tuyệt đối. Việc nâng bát ở Việt Nam, Trung Quốc và Nhật Bản cũng tùy món ăn, gia đình và hoàn cảnh. Người Hàn hiện đại đôi khi vẫn cầm những loại bát nhỏ trong các bữa ăn thường ngày.