Nhiều ngày qua, ông Đức, bán đồ nướng gần bến xe Mỹ Đình (phường Từ Liêm), “chạy” đoàn kiểm tra với tần suất ngày càng dày. “Có ngày, tôi “chạy” tới hai lần”, ông kể. Vài ngày cuối tuần gần đây, doanh số quầy hàng gần như bằng không.

Không bám trụ lại được điểm kinh doanh quen thuộc, nhiều người phải co gọn về ngõ, hẻm nhỏ. Tại phường Cầu Giấy, điểm bán xôi, bánh mỳ trong hẻm của chị Hoa giờ có thêm chục quầy hàng chen chúc. Họ “dạt” vào hẻm này từ vỉa hè ngoài phố, mỗi gian cố kê thêm cái bàn, vài ghế nhựa. Thêm bạn hàng, nhiều người bán cùng món, doanh thu quầy bánh mỳ của chị cũng bị san bớt.

Co kéo từng cm dôi ra cũng là cách ứng phó của nhiều tiểu thương. Mỗi người cố nới thêm một chút không gian trước cửa nhà, như một “cuộc xâm lấn ngầm”.

Không chỉ tiểu thương nhỏ lẻ, nhiều chuỗi F&B phụ thuộc không gian vỉa hè cũng mất một phần nguồn thu. Thế giới Dừa ghi nhận doanh số toàn chuỗi giảm 30%, do tệp khách hàng chủ chốt sụt hai phần ba. Nhóm này là khách gia đình, thường đến vào chiều tối, ưa ngồi vỉa hè “hóng gió”.

Tình thế mới buộc ông Nguyễn Tú, Chủ tịch Thế giới Dừa, liên tục thử nghiệm tệp khách hàng mới. Hai tháng trước, họ chi gần một tỷ đồng mở ba cửa hàng khu phố cổ, gần chợ Đồng Xuân, Hàng Da, và Nguyễn Hữu Huân, nhắm tới khách du lịch.

“Chúng tôi thất bại, đóng hai cơ sở sau một tháng, chiếc còn lại nghỉ bán trong tháng này”, ông nói. Họ hiện quay trở lại tệp khách cốt lõi, tập trung khai thác các khung giờ, đa dạng sản phẩm để đáp ứng nhu cầu.

Tại chuỗi Matcha Vibe, trước đây, nhiều điểm bán sức chứa ngoài vỉa hè gấp 3-4 lần trong nhà. Hiện giờ họ chỉ kê một bàn bên ngoài, nép gọn trên bậc tam cấp.

Cơ sở chịu ảnh hưởng nặng nhất của Matcha Vibe là điểm bán trên đường Quốc Tử Giám, nơi nhận tệp khách gián tiếp từ quán phở, bún đậu trên vỉa hè lân cận. Mức giảm tại đây lên tới 40% trong hai tháng đầu nhà chức trách siết lại trật tự đô thị.

Sau nhiều tháng Hà Nội lập lại trật tự đô thị, tâm lý đối phó của giới tiểu thương, chuỗi hàng quán dần chuyển sang thích nghi. Trên phố Chùa Láng, chị Tâm, bán bánh mỳ, dẹp bớt ghế nhựa, chỉ để vài cái ghế đòn nhỏ trên bậc thềm.

“Khách đến ăn thì chịu khó đứng gọn vào trong, hoặc chỉ còn cách mang đi”, chị Tâm nói. Diện tích bậc thềm hẹp, chị kê thêm một tấm ván gỗ chìa ra phía ngoài để đặt vật dụng.

Ông Đức cũng đang ngó nghiêng mặt bằng lân cận, tầm vài triệu đồng một tháng, để bớt lo lắng khi kinh doanh. Để tiết kiệm chi phí, ông tìm đối tác chia sẻ mặt bằng theo không gian hoặc khung giờ. “Ví dụ, quầy cà phê mang đi chủ yếu bán chạy vào khung 7-14h, món nướng tiêu thụ tốt hơn vào tầm chiều và tối”, ông chia sẻ.

Vỉa hè rộng vốn là tiêu chí lựa chọn mặt bằng của nhiều cửa hàng F&B trước đây, bởi quán có thể kê thêm bàn ghế, chỗ đỗ xe cho khách. “Tư duy này giờ buộc phải thay đổi”, bà Trần Hồng Trang, chủ chuỗi 70 cửa hàng Matcha Vibe và Kom Phê Cha, nhìn nhận.

Cuối năm ngoái, các cửa hàng của chuỗi này được thiết kế lùi 3-4 m, tạo không gian mở, thay cho vỉa hè. Họ chấp nhận tỷ lệ chi phí mặt bằng trên doanh thu tăng cao hơn.

PGS. TS Lưu Đức Hải, Phó chủ tịch Hội Quy hoạch Phát triển đô thị Việt Nam, cho rằng cần coi vỉa hè như một thực thể đa năng trong đô thị, với 4 chức năng gồm không gian giao thông, sinh kế, văn hóa bản địa và hạ tầng – kỹ thuật. Trong đó, không gian giao thông, đảm bảo quyền được đi bộ an toàn và thuận tiện của người dân, cần được ưu tiên.

“Nếu chỉ tập trung vào “dẹp” không gian để sạch, đẹp bề nổi mà bỏ qua yếu tố sinh kế và văn hóa, chúng ta sẽ làm mất đi sức sống tự nhiên của đô thị, đẩy người dân vào thế đối phó”, ông nhấn mạnh. Tuy nhiên, ông cho rằng không thể vin vào lý do sinh kế để vỉa hè lộn xộn, ô nhiễm và mất trật tự đô thị.

Đồng quan điểm, TS Huỳnh Thế Du, giảng viên Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright, cho rằng siết quản lý là cần thiết, nhưng không phải là “xóa sạch” kinh tế vỉa hè. Theo ông, văn hóa trà đá, cà phê vỉa hè hay hàng quán nhỏ tạo nên tính kết nối xã hội và bản sắc đô thị Việt Nam.

Các chuyên gia đề xuất nên chuyển từ tư duy “cấm” sang “quản trị”, nhà quản lý từ “người gác” sang “người phân phối không gian vỉa hè”. TS Huỳnh Thế Du cho rằng thành phố nên xác định khu vực nào cần ưu tiên người đi bộ tuyệt đối, nơi có thể cho phép kinh doanh có điều kiện, kết hợp thu phí và tiêu chuẩn hóa hoạt động.

Hà Nội chưa áp dụng chính sách cho thuê vỉa hè với mục đích kinh doanh. Mới đây, thành phố dự kiến tăng phí sử dụng tạm thời lòng đường, vỉa hè lên gần gấp đôi, nhưng chỉ hướng tới mục đích trông giữ ôtô, xe máy.

Trong khi đó, ở nhiều quốc gia, kinh tế vỉa hè không bị xem hoàn toàn tiêu cực, mà là một phần đời sống đô thị và sinh kế người dân. Chẳng hạn, Thái Lan, Singapore hay Đài Loan (Trung Quốc) thừa nhận loại hình kinh tế này, và quản lý bằng quy hoạch, cấp phép, kèm theo quy định hoạt động.

Tại nhiều thành phố của Pháp, vỉa hè là một loại tài sản chiến lược, nét đặc trưng văn hóa địa phương. Những người chủ như ông Phan Viết Phong, chủ chuỗi 5 nhà hàng Ôbobun, có thể thuê diện tích vỉa hè để mở rộng không gian kinh doanh. Giá thuê mỗi m2 tại Lyon là 90 euro một năm, còn ở Grenoble là 35 euro. Người thuê phải chừa lại lối đi rộng ít nhất 1,8 m cho người đi bộ.

Được thuê vỉa hè cũng là nguyện vọng của nhiều tiểu thương, doanh nghiệp Hà Nội. Theo Chủ tịch Thế giới Dừa, vỉa hè rộng từ 4 m trở lên là tiêu chuẩn phù hợp để cân bằng giữa hoạt động kinh doanh và trật tự đô thị, khi “người có lối đi, xe có chỗ để, hàng quán có không gian buôn bán”.

Thủy Trương – Phương Ánh