‘Áp thuế 15 USD mỗi tấn CO2 có thể giúp Việt Nam giảm 3% phát thải’

Thuế carbon 15 USD mỗi tấn CO2 sẽ giúp Việt Nam giảm phát thải 3% nhưng có thể đánh đổi bằng tăng trưởng kinh tế, nếu thiếu chính sách hỗ trợ phù hợp, theo giáo sư Đại học Copenhagen.

Ngày 13/7, Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược (IPSS) phối hợp với Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) công bố kết quả nghiên cứu “Hàm ý chính sách dựa trên bằng chứng cho quá trình chuyển dịch năng lượng công bằng ở Việt Nam”.

Nhóm nghiên cứu đã lượng hóa tác động và sự đánh đổi của chính sách chuyển đổi xanh lên kinh tế và xã hội. Cụ thể, GS Finn Tarp, Trường đại học Copenhagen (Đan Mạch) – đơn vị hỗ trợ học thuật, cho biết nếu chính phủ áp thuế carbon ở mức 15 USD lên mỗi tấn CO2, lượng phát thải của nền kinh tế sẽ giảm 2,9%.

Theo nhóm nghiên cứu, mức thuế 15 USD nói trên đủ lớn để doanh nghiệp e ngại các hoạt động gây ô nhiễm. Bên cạnh đó, mức này nằm trong khoảng khuyến nghị của Ngân hàng Thế giới (World Bank) trong báo cáo Việt Nam 2045.

Tuy nhiên, chuyên gia cũng khuyến cáo GDP có thể giảm 0,8% nếu không có biện pháp bù đắp phù hợp. Trong đó, xuất – nhập khẩu giảm khoảng 0,9%, đầu tư giảm 1,3%, thuế gián thu cũng giảm 1%. Khoản tăng duy nhất trong kịch bản áp thuế carbon là thu chính phủ, ở mức 0,41%.

Định giá carbon tác động mạnh nhất lên các ngành sử dụng nhiên liệu hóa thạch, gồm điện than. Trong khi đó, đây là nguồn điện chiếm tỷ trọng lớn. Điều này cũng dẫn tới thu nhập hộ gia đình bị ảnh hưởng, chủ yếu do hóa đơn điện tăng. “Các hộ thu nhập cao thường sử dụng điện nhiều hơn. Tức, đây cũng là cách để chúng ta đánh thuế lên người giàu hơn”, ông Tarp nói.

TS Võ Trí Thành, nguyên Phó viện trưởng IPSS, lưu ý rằng GDP trong số liệu nghiên cứu trên chưa được hạch toán xanh, tức tính toán yếu tố suy giảm tài nguyên, thiệt hại môi trường. Tức là, nếu hạch toán đầy đủ yếu tố môi trường, thuế carbon thực tế giúp GDP tăng trưởng tích cực và bền vững hơn. Ông khẳng định thuế carbon là công cụ mang tính thị trường cao và huy động nguồn lực hiệu quả nhất.

Để giảm tác động tiêu cực lên nền kinh tế trong quá trình chuyển đổi xanh, các chuyên gia khuyến nghị việc phân bổ nguồn thu carbon cần hướng đến nhóm thu nhập thấp. Khi phân bổ đúng đối tượng, các hộ nghèo ở nông thôn có thể tăng thu nhập, giúp quá trình chuyển đổi công bằng hơn giữa các nhóm dân cư. Chuyên gia Đan Mạch lưu ý chỉ 30% nguồn thu từ thuế carbon có thể bù đắp thu nhập cho 50% hộ gia đình có thu nhập thấp nhất.

PGS. TS Vũ Sỹ Cường, Phó trưởng Bộ môn Phân tích chính sách tài chính, Học viện Tài chính, lưu ý cơ chế phân bổ nguồn thu cần cân đối giữa các bên. Ông lấy ví dụ trong chuyển đổi xe điện, doanh nghiệp sản xuất xe điện đang là đối tượng được hưởng ưu đãi nhiều nhất, với việc giảm thuế tiêu thụ đặc biệt. Trong khi đó, một cấu thành quan trọng trong công cuộc điện hóa là lưới điện truyền tải, nhưng địa phương “hầu như không được lợi”

Cụ thể, TS Nguyễn Ngọc Hưng, Trưởng phòng Kinh tế Năng lượng thuộc Viện Năng lượng, cho biết miền Trung là khu vực nhiều nắng, gió, phù hợp để phát triển điện tái tạo, cung ứng cho khu vực miền Bắc vốn có nhu cầu cao. Tuy nhiên, các địa phương thu được rất ít tiền thuế đất cho hoạt động xây móng, cột, hành lang an toàn lưới điện, trong khi việc dành nguồn lực cho truyền tải điện lại ảnh hưởng đến hoạt động kinh tế khác tại địa phương.

Các chuyên gia đồng thuận rằng thuế carbon cần đi kèm với các công cụ khác, tránh ảnh hưởng tiêu cực tới tăng trưởng kinh tế trong ngắn hạn. Ví dụ, nghiên cứu của IPSS cũng chỉ ra việc tiết kiệm và sử dụng hiệu quả năng lượng 10% giúp GDP Việt Nam tăng thêm 1%, là phương án “win-win” cho tăng trưởng kinh tế, giảm phát thải và thu nhập hộ gia đình.

Trường hợp chính phủ muốn bảo hộ một ngành sản xuất nội địa, nhà điều hành có thể sử dụng công cụ trợ cấp khác. Ông Tarp lấy ví dụ về nhà máy xi măng tại quê nhà Đan Mạch – nơi ông và bạn bè làm công việc lau sàn, bốc xếp thời sinh viên. Dù nhiều người bạn của ông mất sớm vì ung thư, chính quyền vẫn miễn trừ thuế carbon cho các nhà máy này, do lo ngại doanh nghiệp dịch chuyển sản xuất ô nhiễm sang địa phương khác. Ông nhấn mạnh quyết định nào cũng kèm sự đánh đổi nhất định, buộc nhà hoạch định chính sách tính toán kỹ lưỡng.

Bên cạnh thuế, sàn giao dịch carbon (ETS) cũng là một công cụ định giá carbon. Cuối tháng trước, Việt Nam đã vận hành thí điểm sàn này, với 92 doanh nghiệp nhiệt điện, sắt thép, xi măng tham gia. Trong đó, tổng hạn ngạch khí nhà kính, tức lượng xả thải được phép của nhóm doanh nghiệp trên, ở mức 511 triệu tấn CO2e trong 2025-2026, buộc họ xoay xở cách giảm thải.

Theo báo cáo Việt Nam 2045 – Tăng trưởng xanh hơn do World Bank công bố năm ngoái, lượng khí thải nhà kính trên mỗi đơn vị GDP của Việt Nam cao hơn 45,6% mức của nhóm nước có thu nhập trung bình. Các ngành điện, công nghiệp và nông nghiệp là những nguồn phát thải chính. Nỗ lực tiết kiệm năng lượng, đẩy nhanh quá trình khử carbon trong các ngành công nghiệp, tạo bể chứa hấp thụ carbon có thể giúp cắt giảm 74% khí nhà kính vào năm 2050.

Thủy Trương