Kết quả khảo sát của trường THPT Nguyễn Du, tỉnh Bắc Ninh, cho thấy học sinh chọn môn khoa học tự nhiên chỉ chiếm 4%, bằng một nửa năm ngoái. Nhóm môn xã hội như Lịch sử, Địa lý, Giáo dục kinh tế và pháp luật, Tiếng Anh chiếm đa số.

“Đây là bài toán rất đau đầu với nhiều trường học”, Hiệu trưởng Đỗ Quyết Thắng nói.

Xu hướng này cũng xuất hiện ở nhiều nơi. Tại THPT Vĩnh Xuân, tỉnh Vĩnh Long, khoảng 40% học sinh chọn môn tự nhiên. Tại trường THPT Chợ Gạo, tỉnh Đồng Tháp, tỷ lệ này giảm từ 80-90% trước đây xuống còn 60-70% trong hai năm gần đây, theo hiệu trưởng Nguyễn Phúc Viễn.

Ở quy mô lớn hơn, Đà Nẵng ước tính có hơn 31.500 học sinh thi tốt nghiệp THPT 2026. Trong số môn tự chọn, Vật lý được đăng ký nhiều nhất với khoảng 43% (13.600 em), kế đó là Tiếng Anh 37%. Lịch sử và Hóa lần lượt đạt 32 và 25%.

Trong khi đó, Sinh học, Tin học và Công nghệ ít được chọn nhất, chỉ 0,5-5%.

Từ khi kỳ thi tốt nghiệp cho phép học sinh chọn tổ hợp vào năm 2017, chưa năm nào số thí sinh thi môn tự nhiên nhiều hơn xã hội. Năm 2024, tỷ lệ này xuống mức thấp nhất, khoảng 37%.

Năm ngoái, khi kỳ thi lần đầu theo chương trình mới, nhiều trường học ghi nhận tỷ lệ này chỉ còn 20-30%. Tính chung trong cả nước, nhóm chọn các môn Hóa, Sinh, Tin… “lép vế”, khiến nhiều trường khối B00 lo thiếu nguồn tuyển.

“Chúng ta đang thấy một cuộc tháo chạy khỏi các môn khoa học tự nhiên“, TS Đặng Văn Sơn, chuyên gia giáo dục STEM (Khoa học – Công nghệ – Kỹ thuật – Toán học), giảng viên trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội, đánh giá.

Cuối tuần trước, tại một hội thảo về giáo dục STEM, ông Thái Văn Tài, Vụ trưởng Vụ Giáo dục phổ thông, Bộ Giáo dục và Đào tạo, bày tỏ lo ngại về con số 60-65% học sinh phổ thông chọn thi tốt nghiệp môn xã hội. Ông nhìn nhận đây là thách thức lớn của ngành giáo dục, nhất là trong bối cảnh đất nước cần nhân lực chất lượng cao ở lĩnh vực khoa học công nghệ – những ngành có nền tảng là các môn tự nhiên.

Hiện, tỷ lệ người học lĩnh vực STEM tại Việt Nam chiếm khoảng 27-31%, thấp hơn so với nhiều quốc gia trong khu vực như Singapore (46%), Malaysia (50%)… Theo các mục tiêu chiến lược, nhóm này cần tăng lên 35% từ nay đến năm 2030.

Chuyên gia cho rằng có hai lý do chính khiến học sinh ít chọn các môn tự nhiên.

Đầu tiên là tâm lý muốn an toàn. Thầy Nguyễn Phúc Viễn thấy rằng nhiều học sinh sẽ chọn Tiếng Anh là một trong hai môn tự chọn thi tốt nghiệp, để kết hợp với Toán và Văn thành D01 – một tổ hợp phổ biến trong xét tuyển đại học. Còn lại, các em thường chọn môn “nhẹ” để giảm áp lực, thường là Giáo dục kinh tế và pháp luật hoặc Địa lý.

Đồng tình, TS Đặng Văn Sơn nhìn nhận khoa học tự nhiên đòi hỏi nền tảng tư duy logic, tính toán phức tạp và sự tích lũy dài hạn. Trong khi đó, các môn xã hội, dù vẫn cần am hiểu, song dễ đạt điểm an toàn để xét tốt nghiệp.

Lý do thứ hai đến từ cấu trúc chương trình, theo ông Sơn. Ông cho rằng việc Lịch sử được đưa vào nhóm môn bắt buộc đã tạo ra lực hút với thí sinh. Vì nghĩ “đằng nào cũng đã dành thời gian học”, các em thường chọn Lịch sử thi tốt nghiệp, kết hợp với Địa lý hoặc Giáo dục kinh tế và pháp luật để tạo thành một cặp môn xã hội.

Để học sinh chọn môn tự nhiên nhiều hơn, lãnh đạo một Sở Giáo dục và Đào tạo vùng Đồng bằng sông Cửu Long, cho rằng cần khơi gợi tình yêu khoa học cho học sinh ngay từ bậc THCS. Ông thấy thực chất quá trình chọn môn thi tốt nghiệp đã diễn ra ngay khi học sinh lên lớp 10 – thời điểm các em chọn tổ hợp môn.

“Khó để một học sinh học Địa lý, Giáo dục kinh tế và pháp luật ba năm lại quay sang thi Vật lý hoặc Hóa học”, ông nói.

Vì vậy, các trường THCS phải làm tốt khâu định hướng nghề nghiệp. Theo ông, học sinh lớp 8-9 cần được nghe, phân tích xu hướng phát triển, nhu cầu nhân lực của đất nước trong vòng 5-10 năm tới. Từ đó, các em biết những ngành nghề nào có tiềm năng phát triển, lương cao; và muốn làm ngành đó thì học những môn nào…

TS Sơn thấy cần khơi gợi tình yêu khoa học cho học sinh bằng cách dạy STEM hiệu quả và thực chất hơn. Ông cho rằng ngành giáo dục cần một “hệ sinh thái STEM bền vững” với sự tham gia quyết liệt không chỉ của trường phổ thông, mà còn các trường đại học, doanh nghiệp.

“Khi nó được vận hành trơn tru, các môn Vật lý, Hóa học, Sinh học, Toán học, Tin học, Công nghệ mới thôi bị xem là những ‘nỗi ám ảnh’. Chúng sẽ trở lại đúng với bản chất của mình, là lăng kính để giới thế hệ trẻ khám phá thế giới”, ông Sơn nói.

Thanh Hằng – Lệ Nguyễn