Trước năm 2014, hoạt động thông quan tại Việt Nam chủ yếu dựa trên hồ sơ giấy, quy trình xử lý phân tán, phụ thuộc nhiều vào con người. Doanh nghiệp phải trực tiếp đến cơ quan hải quan, nộp hồ sơ, chờ kiểm tra, ký duyệt, dẫn đến thời gian thông quan kéo dài, phát sinh chi phí lưu kho, bãi và tiềm ẩn rủi ro thiếu minh bạch.

Theo thống kê của ngành hải quan, giai đoạn 2003-2013, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam đạt khoảng 1.492 tỷ USD. Quy mô thương mại khi đó còn khiêm tốn, số lượng doanh nghiệp tham gia xuất nhập khẩu hạn chế, năng lực cạnh tranh chịu nhiều sức ép từ thủ tục hành chính phức tạp.

Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, đặc biệt khi Việt Nam tham gia hàng loạt hiệp định thương mại tự do, yêu cầu cải cách thủ tục hải quan trở nên cấp thiết. “Chuyển đổi số không còn là lựa chọn, mà là điều kiện để theo kịp chuỗi cung ứng toàn cầu”, theo đại diện Cục Hải quan.

Từ năm 2014, ngành hải quan triển khai thủ tục hải quan điện tử và thông quan tự động trên toàn quốc. Đến nay, toàn bộ thủ tục hải quan cơ bản đã được tự động hóa, các cục và chi cục hải quan thực hiện thủ tục điện tử, với sự tham gia của 99,65% doanh nghiệp xuất nhập khẩu. Nhờ đó, thời gian thông quan đối với luồng hàng xanh – nhóm chiếm tỷ lệ lớn chỉ còn từ một đến ba giây. Doanh nghiệp có thể khai báo, theo dõi, hoàn tất thủ tục mọi lúc, mọi nơi, thay vì phụ thuộc vào giờ hành chính như trước.

Song song với thủ tục điện tử, ngành hải quan triển khai thanh toán thuế xuất nhập khẩu qua phương thức điện tử. Tính đến ngày 21/11, số thu qua các ngân hàng thương mại đạt hơn 423.000 tỷ đồng, chiếm khoảng 98% tổng số thu ngân sách của cơ quan hải quan. Riêng thu qua Cổng thanh toán điện tử và thông quan 24/7 đạt khoảng 65.700 tỷ đồng, giúp doanh nghiệp nộp thuế nhanh, chính xác và rút ngắn thời gian thông quan sau khi hoàn thành nghĩa vụ tài chính.

Hiệu quả của chuyển đổi số còn thể hiện ở sự bứt phá của kim ngạch xuất nhập khẩu. Giai đoạn 2014 – 2024, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam đạt 5.817 tỷ USD, tăng gần 290% so với giai đoạn 2003 – 2013, tương ứng tăng hơn 4.324 tỷ USD.

Quy mô thương mại tiếp tục mở rộng những năm gần đây. Năm 2023, kim ngạch xuất nhập khẩu đạt 681 tỷ USD; năm 2024 tăng lên gần 784 tỷ USD. tính đến 26/12/2025, con số này cán mốc 900 tỷ USD.

Theo đại diện Cục Hải quan, mỗi giờ rút ngắn trong khâu thông quan, với quy mô hàng hóa hàng trăm tỷ USD mỗi năm, tạo ra lợi ích kinh tế rất lớn cho cộng đồng doanh nghiệp, từ giảm chi phí logistics đến tăng tốc độ giao hàng và nâng cao khả năng cạnh tranh.

Không chỉ rút ngắn thời gian, chuyển đổi số còn góp phần thay đổi diện mạo quản lý ngành theo hướng minh bạch và dựa trên dữ liệu. Hồ sơ, chứng từ được số hóa, lưu trữ điện tử, dễ truy xuất và kiểm soát. Việc giảm tiếp xúc trực tiếp giữa doanh nghiệp và công chức giúp hạn chế tiêu cực, nhũng nhiễu – một vấn đề từng khiến nhiều doanh nghiệp e ngại trong quá khứ.

Thời gian thông quan hàng xuất khẩu giai đoạn 2020 – 2023 giảm hơn 2 giờ; hàng nhập khẩu giảm gần 5 giờ so với trước, theo thống kê của ngành. “Đây là yếu tố then chốt giúp doanh nghiệp tiết kiệm chi phí và chủ động hơn trong kế hoạch sản xuất, kinh doanh”, đại diện Cục Hải quan nói thêm.

Bên cạnh đó, cơ chế một cửa quốc gia và một cửa ASEAN được triển khai với 250 thủ tục hành chính của 13 bộ, ngành, cho phép doanh nghiệp giảm thủ tục trùng lặp. Việt Nam cũng là một trong những nước tiên phong trong ASEAN trao đổi chứng nhận xuất xứ điện tử (e-C/O) với 9 quốc gia, giúp doanh nghiệp nhanh chóng hưởng ưu đãi thuế quan từ các FTA.

Theo Chiến lược phát triển hải quan đến năm 2030, ngành đặt mục tiêu cơ bản hoàn thành hải quan số vào năm 2026 và triển khai chính thức hệ thống vào tháng 6/2027, tiến tới hải quan thông minh vào năm 2030.

Trọng tâm của giai đoạn tới là xây dựng hệ thống công nghệ thông tin tổng thể – được coi là “xương sống” của chuyển đổi số – ứng dụng các công nghệ như điện toán đám mây, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và Internet vạn vật. Các công nghệ này sẽ hỗ trợ quản lý rủi ro, giám sát hàng hóa tự động, từng bước giảm can thiệp thủ công và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước

Đại diện Cục Hải quan cho biết, chuyển đổi số không chỉ nhằm phục vụ doanh nghiệp mà còn tạo ra môi trường làm việc số hiện đại cho đội ngũ công chức, nâng cao hiệu quả điều hành và quản trị dựa trên dữ liệu.

Từ một lĩnh vực từng được xem là “nút thắt” của thương mại, hải quan đang dần trở thành đòn bẩy thúc đẩy xuất nhập khẩu và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Chuyển đổi số không chỉ giúp doanh nghiệp tiết kiệm thời gian, chi phí mà còn góp phần đưa Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

“Với lộ trình rõ ràng và quyết tâm cao, ngành hải quan được kỳ vọng tiếp tục đóng vai trò then chốt trong cải thiện môi trường kinh doanh, tạo nền tảng để kim ngạch xuất nhập khẩu duy trì quy mô hàng trăm tỷ USD mỗi năm và hướng tới mốc cao hơn trong thập kỷ tới”, đại diện Cục Hải quan nhấn mạnh.

Thế Đan